پاییز و زمستان
برگشت به فهرست مقالات |
برگشت به فهرست نسخه ها
لیلا زندی1، زینب حعفریان*1، عطااله کاویان1، یحیی کوچ2
1- دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری
2- دانشگاه تربیت مدرس
2- دانشگاه تربیت مدرس
چکیده: (42 مشاهده)
مقدمه: مطالعات زیادی حاکی از آن است که تغییر کاربری اراضی از طریق تغییر در ساختار و عملکرد اکوسیستم، همچنین تأثیر در چرخه بیوشیمیایی، تغییر در خواص خاک سبب تغییر در کیفیت خاک در طول زمان و مکان میشود. در ایران بخصوص در شمال کشور که به دلیل شرایط آب و هوایی و خاکی، قطب کشاورزی محسوب میشود، همواره انواع تغییر کاربری یکی از معضلات انسانی بوده است. در منطقه کیاسر نیز تبدیل اراضی مرتعی به انواع کشت و کار و رهاسازی اراضی کشاورزی تبدیل شده و کم بازده، دیده میشود که برای مدیریت اصولی این اراضی باید سابقه تبدیل و اثرات همه جانبه آن بر محیط شناخته شود. لذا پژوهش حاضر با هدف بررسی پویایی زمانی مشخصه‌های کیفی خاک پس از تغییرکاربری اراضی در شهرستان کیاسر استان مازندران انجام شد.
مواد و روشها: جهت انجام این مطالعه، در روستای ارا، کاربری جو با زمان پس از تغییر کاربری کمتر از 10 سال و یک مرتع شاهد، در روستای واوسر، دو کاربری باغ هر کدام با زمان پس از تغییر کاربریین کمتر از 10 و بیشتر از 30 سال، کاربری جو با زمان پس از تغییر کاربری بیشتر از 20 سال و یک مرتع شاهد، روستای اروست با کاربری باغ با زمان پس از تغییر کاربری بیشتر از 30 سال، کاربری جو با زمان پس از تغییر کاربری بیشتر از 30 و یک مرتع شاهد انتخاب شدند. انتخاب کاربریها به گونه‌ای بود که از نظر فیزیوگرافی مخصوصا شیب شرایط مشابهی داشته باشند تا بتوان با ثابت در نظر گرفتن همه شرایط اثر تغییر کاربری اراضی را بر خاک منطقه مورد بررسی و مقایسه قرار داد. در هر کدام از این کاربریها نمونه‌های خاک از دو عمق 15-0 و 30-15 سانتی‌متر با پنج تکرار و از تمام کاربریها در کل 90 نمونه خاک برداشت شد. سپس در آزمایشگاه درصد رس، شن و سیلت، وزن مخصوص ظاهری، وزن مخصوص حقیقی، پایداری خاکدانه، درصد تخلخل خاک، درصد کربن آلی، ترسیب کربن، درصد نیتروژن، ترسیب نیتروژن، فسفر قابل جذب، ماده آلی ذرهای و نیتروژن ذرهای تعیین شدند. بهمنظور بررسی اثر تغییر کاربری اراضی بر مشخصه‌های کیفی خاک، از آزمون فاکتوریل سه عامله با پنج تکرار استفاده شد. همچنین مقایسه میانگین‌ها با استفاده از آزمون دانکن در سطح احتمال یک و پنج درصد انجام گردید. کلیه آزمون‌های آماری با استفاده از نرمافزار SPSS نسخه 22 انجام گرفت.
یافته ها: نتایج تجزیه واریانس خصوصیات فیزیکی خاک نشان داد که انواع کابری باغ، زراعت جو و مراتع همچنین دو عمق اول و دوم خاک از نظر همه خصوصیات فیزیکی مطالعه شده تفاوت معنیداری در سطح 01/0> P داشتند. زمان پس از تغییر کاربریین مختلف کاربریها از نظر وزن مخصوص ظاهری و حقیقی و درصد تخلخل متفاوت نبودند اما از نظر درصد رس، سیلت و شن، و پایداری خاکدانه متفاوت بودند. اثرات متقابل نوع و زمان پس از تغییر کاربری در عمق خاک به استثنای مورد پایداری خاکدانهها معنادار نشد. در مورد وزن مخصوص حقیقی همه اثرات متقابل معنادار نبود اما در مورد پایداری خاکدانه همه اثرات متقابل معنادار شد. بیشترین مقدار پایداری خاکدانه با میانگین 55 در عمق اول باغ پس از تغییر کاربری بیشتر از 20 سال و کمترین مقدار پایداری خاکدانه در عمق دوم زراعت جو 20 ساله با میانگین 8/16 دیده شد. نتایج تجزیه واریانس خصوصیات شیمیایی خاک نشان داد که اثر نوع کاربری، زمان پس از تغییر کاربری و عمق خاک بر همه ویژگیها در سطح 01/0> P و 05/0> P معنیدار بوده است. اثر متقابل نوع کاربری در عمق، تنها در مورد فسفر معنیدار نشده و اثر متقابل نوع کاربری در زمان پس از تغییر کاربری در مورد همه متغیرهای شیمیایی خاک معنیدار شده است. همه انواع اثرات متقابل در مورد کربن آلی، کربن ترسیب شده، کربن آلی ذرهای و نیتروژن ذرهای معنیدار شده است. در عمق اول، ترسیب کربن به mg/kg، کربن آلی ذرهای به درصد، ترسیب نیتروژن به mg/kg و نیتروژن ذرهای به درصد به ترتیب با میانگین 5/24، 33/0، 24/5 و 013/0 درکاربری باغ با زمان پس از تغییر کاربری بیشتر از 30 سال بیشترین میزان بودند. همچنین در عمق دوم درصد کربن آلی، درصد نیتروژن به ترتیب با میانگین 06/0 و 02/0 در کابری مرتع شاهد برای کشت 30 ساله و درصد فسفر با میانگین 2/16 در کاربری مرتع شاهد برای کشت 20 ساله کمترین مقدار را داشتند.
نتیجه گیری: در مطالعه حاضر تغییر کاربری اراضی سبب بهبود پایداری خاکدانه در کاربریهای باغی با زمان پس از تغییر کاربریین بیشتر از 20 و 30 سال شد. با توجه به اینکه میزان مواد آلی خاک در کاربری باغی بیشترین میزان بود بنابراین افزایش ماده آلی کل موجب بهبود ساختار خاک می‌گردد زیرا ماده آلی یک عامل اتصال هوموسی در تشکیل خاکدانه‌های خاک است. کاربری باغ با زمان پس از تغییر کاربری بیشتر از 30 سال دارای میزان ذخیره و ترسیب کربن و نیتروژن بیشتری نسبت به سایر کاربریها بود. همچنین کربن آلی ذرهای به‌‌عنوان بخش ناپایدار کربن آلی خاک سریع‌تر از مشخصه کربن آلی به شیوه مدیریت و تغییر کاربری واکنش نشان داد. به‌طور کلی نتایج این پژوهش نشان داد که بیشترمشخصه‌های فیزیکی شیمیایی خاک با گذشت زمان در کاربریهای باغی پس از تغییر کاربری بهبود یافتند و این نشان می‌دهد که مشخصه‌های کیفی خاک بسته به تغییر شرایط محیطی ناشی از تغییر کاربری مستقل از زمان نیستند. بنابراین پیشنهاد می‌گردد همزمان با درک بهتر واکنش عوامل خاکی به شیوه‌های مدیریتی، در اتخاد استراتژی مدیریتی هر چه بهتر این ویژگی‌های خاکی، طول زمان مد نظر گیرد.
مواد و روشها: جهت انجام این مطالعه، در روستای ارا، کاربری جو با زمان پس از تغییر کاربری کمتر از 10 سال و یک مرتع شاهد، در روستای واوسر، دو کاربری باغ هر کدام با زمان پس از تغییر کاربریین کمتر از 10 و بیشتر از 30 سال، کاربری جو با زمان پس از تغییر کاربری بیشتر از 20 سال و یک مرتع شاهد، روستای اروست با کاربری باغ با زمان پس از تغییر کاربری بیشتر از 30 سال، کاربری جو با زمان پس از تغییر کاربری بیشتر از 30 و یک مرتع شاهد انتخاب شدند. انتخاب کاربریها به گونه‌ای بود که از نظر فیزیوگرافی مخصوصا شیب شرایط مشابهی داشته باشند تا بتوان با ثابت در نظر گرفتن همه شرایط اثر تغییر کاربری اراضی را بر خاک منطقه مورد بررسی و مقایسه قرار داد. در هر کدام از این کاربریها نمونه‌های خاک از دو عمق 15-0 و 30-15 سانتی‌متر با پنج تکرار و از تمام کاربریها در کل 90 نمونه خاک برداشت شد. سپس در آزمایشگاه درصد رس، شن و سیلت، وزن مخصوص ظاهری، وزن مخصوص حقیقی، پایداری خاکدانه، درصد تخلخل خاک، درصد کربن آلی، ترسیب کربن، درصد نیتروژن، ترسیب نیتروژن، فسفر قابل جذب، ماده آلی ذرهای و نیتروژن ذرهای تعیین شدند. بهمنظور بررسی اثر تغییر کاربری اراضی بر مشخصه‌های کیفی خاک، از آزمون فاکتوریل سه عامله با پنج تکرار استفاده شد. همچنین مقایسه میانگین‌ها با استفاده از آزمون دانکن در سطح احتمال یک و پنج درصد انجام گردید. کلیه آزمون‌های آماری با استفاده از نرمافزار SPSS نسخه 22 انجام گرفت.
یافته ها: نتایج تجزیه واریانس خصوصیات فیزیکی خاک نشان داد که انواع کابری باغ، زراعت جو و مراتع همچنین دو عمق اول و دوم خاک از نظر همه خصوصیات فیزیکی مطالعه شده تفاوت معنیداری در سطح 01/0> P داشتند. زمان پس از تغییر کاربریین مختلف کاربریها از نظر وزن مخصوص ظاهری و حقیقی و درصد تخلخل متفاوت نبودند اما از نظر درصد رس، سیلت و شن، و پایداری خاکدانه متفاوت بودند. اثرات متقابل نوع و زمان پس از تغییر کاربری در عمق خاک به استثنای مورد پایداری خاکدانهها معنادار نشد. در مورد وزن مخصوص حقیقی همه اثرات متقابل معنادار نبود اما در مورد پایداری خاکدانه همه اثرات متقابل معنادار شد. بیشترین مقدار پایداری خاکدانه با میانگین 55 در عمق اول باغ پس از تغییر کاربری بیشتر از 20 سال و کمترین مقدار پایداری خاکدانه در عمق دوم زراعت جو 20 ساله با میانگین 8/16 دیده شد. نتایج تجزیه واریانس خصوصیات شیمیایی خاک نشان داد که اثر نوع کاربری، زمان پس از تغییر کاربری و عمق خاک بر همه ویژگیها در سطح 01/0> P و 05/0> P معنیدار بوده است. اثر متقابل نوع کاربری در عمق، تنها در مورد فسفر معنیدار نشده و اثر متقابل نوع کاربری در زمان پس از تغییر کاربری در مورد همه متغیرهای شیمیایی خاک معنیدار شده است. همه انواع اثرات متقابل در مورد کربن آلی، کربن ترسیب شده، کربن آلی ذرهای و نیتروژن ذرهای معنیدار شده است. در عمق اول، ترسیب کربن به mg/kg، کربن آلی ذرهای به درصد، ترسیب نیتروژن به mg/kg و نیتروژن ذرهای به درصد به ترتیب با میانگین 5/24، 33/0، 24/5 و 013/0 درکاربری باغ با زمان پس از تغییر کاربری بیشتر از 30 سال بیشترین میزان بودند. همچنین در عمق دوم درصد کربن آلی، درصد نیتروژن به ترتیب با میانگین 06/0 و 02/0 در کابری مرتع شاهد برای کشت 30 ساله و درصد فسفر با میانگین 2/16 در کاربری مرتع شاهد برای کشت 20 ساله کمترین مقدار را داشتند.
نتیجه گیری: در مطالعه حاضر تغییر کاربری اراضی سبب بهبود پایداری خاکدانه در کاربریهای باغی با زمان پس از تغییر کاربریین بیشتر از 20 و 30 سال شد. با توجه به اینکه میزان مواد آلی خاک در کاربری باغی بیشترین میزان بود بنابراین افزایش ماده آلی کل موجب بهبود ساختار خاک می‌گردد زیرا ماده آلی یک عامل اتصال هوموسی در تشکیل خاکدانه‌های خاک است. کاربری باغ با زمان پس از تغییر کاربری بیشتر از 30 سال دارای میزان ذخیره و ترسیب کربن و نیتروژن بیشتری نسبت به سایر کاربریها بود. همچنین کربن آلی ذرهای به‌‌عنوان بخش ناپایدار کربن آلی خاک سریع‌تر از مشخصه کربن آلی به شیوه مدیریت و تغییر کاربری واکنش نشان داد. به‌طور کلی نتایج این پژوهش نشان داد که بیشترمشخصه‌های فیزیکی شیمیایی خاک با گذشت زمان در کاربریهای باغی پس از تغییر کاربری بهبود یافتند و این نشان می‌دهد که مشخصه‌های کیفی خاک بسته به تغییر شرایط محیطی ناشی از تغییر کاربری مستقل از زمان نیستند. بنابراین پیشنهاد می‌گردد همزمان با درک بهتر واکنش عوامل خاکی به شیوه‌های مدیریتی، در اتخاد استراتژی مدیریتی هر چه بهتر این ویژگی‌های خاکی، طول زمان مد نظر گیرد.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
