Journal of Watershed Management Research

fa بهبود وضعیت حق‌آبه رودخانه پلاسجان حوزه آبخیز زاینده‌رود با استفاده از روش DPSIR Improving the Status of the Water Rights of the Pelasjan River in the Zayandeh Roud Watershed Using the DPSIR Method ساير موضوعات وابسته به مديريت حوزه آبخيز ساير موضوعات وابسته به مديريت حوزه آبخيز پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">چکیده مبسوط مقدمه و هدف: احداث سدهای غیر اصولی و افزایش استحصال آب برای مصارف مختلف از جمله کشاورزی، رودخانه‌های جهان را در معرض تهدید قرار داده است. این ساخت‌وسازهای بدون تدبیر منجر به بروز تأثیرات قابل توجهی از جمله کاهش کل جریان و تحت تأثیر قرار دادن تغییرات فصلی رودخانه‌ها می‌شود. این مداخلات ضمن اثرات منفی بر روی خدمات هیدرولوژیکی و اکولوژیکی به‌‌وسیله بوم‌سازگان‌ها، میزان آسیب‌پذیری جوامع وابسته به این خدمات را افزایش می‌دهند. با توجه به این موضوع و مشکلات و راه‌کارهای مدیریتی مختص یک منطقه، پژوهش حاضر با هدف شناسایی نیروی محرک-فشار-وضعیت-اثر-پاسخ در راستای بهبود وضعیت حق‌آبه رودخانه پلاسجان حوزه آبخیز زاینده‌رود برنامه‌ریزی شده است. متوسط کل حجم جریان سالانه‌ای که به‌عنوان رژیم جریان محیط‌زیستی در نظر گرفته می‌شود با نام حق‌آبه یا نیاز آبی محیط ‌زیستی بیان می‌شود. در این راستا، حق‌آبه محیط زیست رودخانه مقدار آبی است که برای حفظ و مدیریت وضعیت طبیعی محیط زیست رودخانه در آن جاری یا رها می‌شود. عدم حفظ حق‌آبه محیط زیست رودخانه سبب آسیب‌دیدگی تمام موجودات و بوم‌سازگان‌ها، منابع آب زیرزمینی و دشت‌ها می‌شود. مواد و روش‌ها: ابتدا حق‌آبه محیط ‌زیستی منطقه مورد مطالعه با استفاده از روش مونتانا و منحنی تداوم جریان طی دوره آماری 20 ساله (1400-1380) برآورد شد. در روش مونتانا میانگین ماهانه و سالانه دبی، میانگین بلندمدت ماه‌های پرآب و کم‌آب رودخانه پلاسجان محاسبه می‌شود. هم‌چنین، در روش منحنی تداوم جریان، حداقل جریان محیط ‌زیستی بر اساس شاخص Q90 محاسبه شد. سپس، از طریق برگزاری کارگاه‌هایی با مشارکت ذینفعان، درخت مشکلات و اهداف بر اساس کاهش و بهبود حق‌آبه محیط ‌زیستی ترسیم شد. گروه ذینفعان (30 نفر) شامل رهبران و اعضای شوراهای روستا، کارشناسان اداره منابع طبیعی و آبخیزداری، آب منطقه‌ای، محیط‌ زیست، جهاد کشاورزی و اعضای هیئت‌ علمی دانشگاه&lrm;های یزد و صنعتی اصفهان بودند. در ادامه، از طریق تعیین روابط میان فعالیت‌های انسان و محیط‌ زیست به توصیف مشکلات و بهبود وضعیت حق‌آبه با استفاده از مدل مفهومی DPSIR پرداخته شد. این مدل زنجیره‌ای از ارتباطات است که با نیروهای محرکه (D) آغاز می‌شود و با تعیین پاسخ مناسب (R) در راستای کاهش و یا جلوگیری از نیروهای محرک، فشارها (P)، اثرات (I) و بهبود وضعیت (S) بوم‌سازگان می‌شود. در نهایت، پس از شناسایی عناصر مربوطه و در نظر گرفتن پیشنهادها و ترجیحات آن‌ها، عوامل و پاسخ‌های پیشنهادی از نظر کارشناسان و ذینفعان با استفاده از آزمون فریدمن اولویت‌بندی شدند. یافته‌ها: حق‌آبه محیط ‌زیستی رودخانه پلاسجان بر اساس روش مونتانا نباید در ماه‌های کم‌آب (خرداد تا بهمن) کمتر از 0/15 و در ماه‌های پرآب (اسفند تا اردیبهشت) به‌ترتیب کمتر از 0/94 و 1/38 مترمکعب بر ثانیه باشد. بر اساس روش منحنی تداوم جریان، حداقل حق‌آبه در رودخانه پلاسجان که بایستی رعایت شود، 1/38 مترمکعب بر ثانیه است. نتایج کمی حق&lrm;آبه محیط ‌زیستی حاکی از زنگ خطر و آغاز بحران در منطقه است. نتایج مدل DPSIR نشان دادند که تغییرات اقلیمی و خشکسالی به‌عنوان مهم‌ترین نیروی محرکه در آبخیز اسکندری بودند. کارشناسان و ذینفعان به‌ترتیب ضعف قوانین بهره‌برداری از منابع آب و اعمال مدیریت بالا-پایین را به‌عنوان مهم‌ترین عوامل فشار در منطقه معرفی کردند. فشارها منجر به بحرانی‌ترین دلایل ایجاد عدم تعادل میان عرضه و تقاضای آب می&lrm;شوند که منجر به عدم رعایت حق‌آبه بهره‌برداران و حوضه پایین دست از دیدگاه ذینفعان شده است. ذینفعان تغییر حکمرانی بالا- پایین به پایین- بالا را به‌عنوان پاسخ مناسب معرفی کردند. بر اساس دیدگاه کارشناسان، وضعیت منطقه با مسائل اولویت‌داری از جمله عدم رعایت حق‌آبه رودخانه‌ها نمود پیدا کرده است. این امر منجر به عدم رعایت حق‌آبه بهره‌برداران و حوضه پایین دست شده است که مناسب‌ترین پاسخ برای شرایط ایجاد شده، توسعه برنامه‌های تخصیص بهینه مصرف آب و تنظیم حق‌آبه است. لازم به ذکر است که نتایج حاصل بر اساس آزمون فریدمن معناداری عناصر مورد بررسی را در سطح 5 درصد نشان می‌دهند. نتیجه‌گیری: کاهش حق‌آبه رودخانه پلاسجان چشم‌انداز منطقه را تغییر و مشکلات محیطی عدیده‌ای را برای آبخیزنشینان و بهره‌برداران ایجاد کرده است. لذا، این تغییرات منجر به واکنش‌های متعددی از سوی ذینفعان منطقه از جمله تغییر و تبدیل اراضی طبیعی به اراضی دیم کم‌بازده، کشت محصولات با نیاز آبی بالا، عدم رعایت حق‌آبه، برداشت بی‌رویه و غیرمجاز از منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی و غیره شده است. از آنجایی که پاسخ‌های ارائه شده در این پژوهش دارای ماهیتی چندرشته‌ای هستند و مسائل مختلف را در نظر می‌گیرند، به‌منظور دست‌یابی به اهداف پژوهش، همکاری‌های درون و برونسازمانی همه ادارات ضرورت دارد. ضمن‌این که استفاده از هم‌فکری و مشارکت ذینفعان در برنامه‌های اجرایی می‌تواند موفقیت پروژه‌ها را تضمین کند. هم‌چنین، پژوهش حاضر از نظر بررسی روابط میان فعالیت‌های انسانی در راستای حق‌آبه محیط‌ زیستی رودخانه پلاسجان جدید است. بنابر این، می‌توان اذعان داشت که نتایج پژوهش حاضر می‌توانند دیدگاه سازمان‌های مربوطه را تغییر دهند و منجر به اجرای اقدامات اجرایی مؤثر و بهینه‌تر برای بهبود وضعیت منطقه مورد مطالعه شوند.  </div> <div style="text-align: justify;">Extended Abstract Background: The construction of unprincipled dams and the increase in water exploitation for various uses, including agriculture, have threatened the rivers of the world. These constructions without planning lead to significant effects, such as reducing the total flow and affecting the seasonal changes of the rivers. These interventions, along with negative effects on hydrological and ecological services through ecosystems, increase the vulnerability of communities dependent on these services. Given this issue and management problems and solutions specific to a region, the current research aims to identify the driving force-pressure-situation-effect-response to improve the water rights status of the Plasjan River in the Zayandeh Roud Watershed. The average total volume of the annual flow, which is considered the environmental flow regime, is expressed as the water right or environmental water demand. In this regard, the water right of the river environment is the amount of water that flows or is released to maintain and manage the natural state of the river environment. Failure to protect the water rights of the river environment causes damage to all organisms and ecosystems, underground water resources, and plains. Methods: First, the environmental water rights of the studied area were estimated using the Flow Duration Curve and the Montana method during a 20-year statistical period (2001-2021). The Montana method, the monthly and annual average of discharge, the long-term average of high and low-water months of the Pelasjan River were calculated for this purpose. In the Flow Duration Curve method, the minimum environmental flow was calculated based on the Q90 index. Then, by holding workshops with the participation of stakeholders, a tree of problems and objectives was drawn based on the reduction and improvement of environmental water rights. The group of stakeholders (30 people) included the leaders and members of the village councils, experts of the Department of Natural Resources and Watershed, Regional Water, Environment, Agriculture Jihad, and faculty members of Yazd and Isfahan industrial universities. Next, by determining the relationships between human activities and the environment, the problems and improvement of the water rights situation were described using the DPSIR conceptual model. This model is a chain of communication that starts with the driving forces (D) and determines the appropriate response (R) to reduce or prevent the driving forces, pressures (P), effects (I), and improvement of the situation (S) of the ecosystems. Finally, after identifying the relevant elements and considering their suggestions and preferences, the proposed factors and answers were prioritized by experts and stakeholders using the Friedman test. Results: According to the Montana method, environmental water rights of the Pelasjan River should not be less than 0.15 in low-water months (June to February) and less than 0.94 and 1.38 m3s in high-water months (March to May). Based on the Flow Duration Curve method, the minimum water right in the Pelasjan River that must be observed is 1.38 m3s. Quantitative results of biological water rights indicate the alarm and the beginning of a crisis in the region. The results of the DPSIR model showed that climate change and drought were the most important driving forces in the Eskandari Watershed. In this regard, experts and stakeholders identified the weakness of water resources utilization laws and top-down management practices as the most important pressure factors in the region. The pressures are the most critical reasons for creating an imbalance between water supply and demand, which has led to encroachment on water rights of the stakeholders and the downstream basin from the stakeholders’ viewpoints. Stakeholders introduced the change of top-down to bottom-up governance as the appropriate response. Based on the opinions of experts, the situation of the region has appeared with priority issues, including the offence of the water rights of the rivers. This has resulted in encroachment on water rights of the stakeholders and the downstream basin, which is the most suitable answer for the created conditions, the development of allocation programs optimal for water consumption, and the regulation of water rights. It should be mentioned that the results based on the Friedman test show the significance of the studied elements at the 5% level. Conclusion: The reduction of the Pelasjan River water rights has changed the landscape of the region and created many environmental problems for watershed residents and stakeholders. Therefore, these changes have led to many reactions from the stakeholders of the region, such as changing and transforming natural lands into low-yielding rainfed lands, cultivating crops with high water requirements, encroachment on water rights, excessive and unauthorized withdrawal of surface and underground water sources, etc. Since the responses presented in this research have a multidisciplinary nature and consider different issues, internal and external cooperation of all departments is necessary to achieve the goals of the research. The use of consensus and participation of stakeholders in implementation plans can guarantee the success of projects. Moreover, the novelty of the current research lies in investigating the relationships between human activities regarding environmental water rights of the Pelasjan River. Therefore, it can be concluded that the results of the current research can change the viewpoint of the relevant organizations and lead to the implementation of effective and more optimal executive measures to improve the situation of the studied area.  </div> آبخیز اسکندری, تنظیم حق‌آبه, توسعه کشاورزی, درخت مشکلات و اهداف, ذینفعان. Agricultural development, Eskandari Watershed, Regulation of water rights, Stakeholders, Tree of problems and objectives 165 179 http://jwmr.sanru.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1817-2&slc_lang=fa&sid=1 Zeinab Karimi زینب کریمی karimi.modares@gmail.com 100319475328460015839 100319475328460015839 Yes Department of Soil Science, College of Agriculture, Shiraz University, Shiraz, Iran گروه علوم خاک، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران Ali Talebi علی طالبی talebisf@yazd.ac.ir 100319475328460015840 100319475328460015840 No Department of Water Sciences and Engineering, College of Agriculture, Isfahan University of Technology, Isfahan, Iran گروه علوم و مهندسی آب، دانشکده مهندسی کشاورزی، دانشگاه صنعتی اصفهان، اصفهان، ایران