Journal of Watershed Management Research

fa بررسی و اولویت‌بندی مهم‌ترین عوامل مؤثر بر تخریب در حوزه آبخیز سد ایلام Investigation and Prioritization of the Most Important Factors Affecting Degradation in the Ilam Dam Watershed مديريت حوزه های آبخيز مديريت حوزه های آبخيز پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">چکیده مبسوط مقدمه و هدف: مدیریت پایدار حوزه‌های آبخیز به‌عنوان یکی از ارکان اساسی در حفظ و ارتقای منابع طبیعی، نقش مهمی در بهبود کیفیت آب و خاک و همچنین افزایش بازدهی کشاورزی دارد. این مدیریت می‌تواند به حفظ زیستگاه‌های طبیعی و بهبود معیشت جوامع محلی نیز کمک کند. حوزه‌های آبخیز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین واحدهای طبیعی و مدیریتی نقش حیاتی در حفظ پایداری منابع طبیعی دارند. این واحدها به‌ویژه در مناطق کوهستانی و خشک، به‌عنوان تأمین‌کننده اصلی منابع آب، جلوگیری از فرسایش خاک، و پشتیبان اکوسیستم‌های طبیعی نقش کلیدی را ایفا می‌کنند. در دهه‌های اخیر، با رشد سریع جمعیت، افزایش تقاضا برای منابع طبیعی، تغییرات اقلیمی و بروز بحران‌های اقتصادی، تخریب این منابع افزایش یافته است. عوامل متعددی نظیر بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آب و خاک، تخریب پوشش گیاهی، و تغییر کاربری‌های اراضی طبیعی منجر به کاهش کارکردهای طبیعی حوزه‌های آبخیز شده&lrm;اند. حوزه آبخیز سد ایلام به‌عنوان یکی از مهم‌ترین حوزه‌های کشور، از این مشکلات مستثنی نیست، به&lrm;همین دلیل، هدف از این تحقیق بررسی و اولویت‌بندی مهم‌ترین عوامل مؤثر بر تخریب این حوزه آبخیز است تا راهکارهایی مدیریتی برای کاهش این تخریب‌ها ارائه شوند. مواد و روش‌ها: این تحقیق به‌صورت ترکیبی از روش‌های کمی و کیفی صورت گرفت. ابتدا از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و مرور منابع علمی، به بررسی ابعاد مختلف تخریب حوزه‌های آبخیز پرداخته شد. همچنین از بازدیدهای میدانی و برگزاری جلسات مشورتی با خبرگان محلی و افراد ساکن در حوزه آبخیز استفاده شد تا عوامل مهم تخریب حوزه آبخیز سد ایلام شناسایی شوند. بر اساس این مطالعات، تعداد 32 عامل به‌عنوان مهم‌ترین عوامل تخریب این حوزه شناسایی گردید. عواملی همچون خشکسالی، تجاوز به منابع طبیعی، تغییر کاربری اراضی، بهره‌برداری بیش از حد از پوشش گیاهی و برداشت بی‌رویه آب در بین این عوامل قرار داشتند. برای بررسی بیشتر، پرسش‌نامه‌ای طراحی شد که شامل گویه‌های مرتبط با این 32 عامل بود. پرسش‌نامه توسط خبرگان تأیید شد تا از روایی آن اطمینان حاصل شود. همچنین، برای تأیید پایایی پرسش‌نامه از روش آلفای کرونباخ استفاده شد که نتایج نشان‌دهنده سطح پایایی مناسب پرسش‌نامه بود. سپس نظرسنجی از 24 نفر از کارشناسان حوزه آبخیز و افراد محلی انجام شد. این افراد با استفاده از مقیاس لیکرت به هر یک از عوامل امتیاز دادند و بر اساس داده‌های جمع‌آوری‌شده، اولویت‌بندی گویه‌ها با استفاده از آزمون فریدمن انجام گرفت. این آزمون آماری به شناسایی اولویت‌های عوامل تخریب کمک کرد و مشخص کرد که کدام عوامل بیشترین تأثیر را بر تخریب حوزه آبخیز داشتند. یافته‌ها: نتایج نشان دادند که خشکسالی (D1) به‌عنوان مهم‌ترین عامل تخریب شناخته شد و بالاترین میانگین رتبه (23/33) را کسب کرد. خشکسالی در سال‌های اخیر نه‌تنها باعث کاهش منابع آبی شده است، بلکه پوشش گیاهی را نیز تحت تأثیر قرار داده است و باعث فرسایش خاک شده است. پس از آن، تجاوز به منابع طبیعی و تغییر کاربری‌های اراضی طبیعی (D13) با میانگین رتبه 22/56 به‌عنوان دومین عامل تأثیرگذار شناسایی شد. این تغییرات کاربری شامل تبدیل اراضی مرتعی به کشاورزی، باغات و سایر کاربری‌ها بوده &lrm;اند که تأثیرات منفی بر اکوسیستم‌های طبیعی گذاشته &lrm;اند. بهره‌برداری مفرط از پوشش گیاهی (D27) نیز با میانگین رتبه 22/48 به‌عنوان سومین عامل تخریب معرفی شد. چرای بی‌رویه دام‌ها و برداشت بی‌رویه گیاهان باعث کاهش تراکم پوشش گیاهی شدهاند که خود منجر به تشدید فرسایش خاک و افزایش رواناب‌های سطحی گردیده است. برداشت بی‌رویه آب (D29) با میانگین رتبه 21/17 دیگر عامل کلیدی تخریب بود. در مقابل، عواملی نظیر روند افزایشی مناطق مسکونی (D21) و تراکم درز و شکاف‌ها و گسل‌ها (D10) با میانگین رتبه‌های 8/19 و 8/02 به‌عنوان کم‌اهمیت‌ترین عوامل تخریب شناسایی شدند. این یافته‌ها نشان می‌دهند که اگرچه ساخت‌وسازهای مسکونی می‌توانند بر تخریب منابع طبیعی تأثیرگذار باشند، اما در مقایسه با خشکسالی و بهره‌برداری مفرط از منابع طبیعی تأثیر کمتری دارند. نتیجه‌گیری: نتایج این تحقیق نشان می‌دهند که عوامل طبیعی مانند خشکسالی و همچنین عوامل انسانی همچون تغییر کاربری اراضی و بهره‌برداری مفرط از منابع طبیعی، به‌عنوان مهم‌ترین دلایل تخریب شناسایی شده‌اند. این عوامل تأثیر قابل توجهی بر کاهش کیفیت منابع آب، تخریب خاک و افزایش فرسایش سطحی داشته‌اند. اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر تخریب می‌تواند به سیاست‌گذاران و مدیران کمک کند تا برنامه‌ها و سیاست‌های کارآمدتری برای کاهش تخریب‌ها و حفاظت از منابع طبیعی تدوین کنند. به‌عنوان مثال، خشکسالی به‌عنوان یکی از عوامل اصلی تخریب حوزه آبخیز سد ایلام نیازمند سیاست‌هایی نظیر تنظیم بهره‌برداری از منابع آبی در دوره‌های خشک و مدیریت منابع آب برای جلوگیری از کاهش سطح آب‌های زیرزمینی است. علاوه بر این، تغییر کاربری اراضی به‌خصوص تبدیل اراضی طبیعی به زمین‌های کشاورزی و صنعتی، نیازمند محدودیت‌های قانونی و تدوین مقررات جدید برای جلوگیری از تخریب بیشتر است. سیاست‌هایی همچون محدود کردن بهره‌برداری‌های غیرمجاز از منابع آبی و تنظیم مقررات بهره‌برداری از پوشش گیاهی نیز از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند به بهبود شرایط حوزه آبخیز سد ایلام کمک کنند. در این راستا، مدیریت جامع حوزه آبخیز که شامل مشارکت فعال ذینفعان محلی و ملی است، می‌تواند راهکاری موثر برای مقابله با تخریب باشد. در نهایت، برنامه‌ریزی دقیق و علمی بر اساس نتایج مطالعات میدانی، آموزش و آگاهی‌بخشی به جوامع محلی درباره اهمیت حفاظت از منابع طبیعی، و اجرای سیاست‌های مدیریتی مناسب می‌توانند به‌طور چشمگیری به کاهش تخریب‌ها و بهبود پایداری حوزه‌های آبخیز کمک کنند.  </div> <div style="text-align: justify;">Extended Abstract Background: Sustainable watershed management, as one of the fundamental pillars in the conservation and enhancement of natural resources, plays a significant role in improving water and soil quality, as well as increasing agricultural productivity. This management can also contribute to the preservation of natural habitats and the improvement of local communities' livelihoods. Watersheds, as one of the most important natural and management units, play a vital role in maintaining the sustainability of natural resources. These units, particularly in mountainous and arid regions, serve as the primary source of water, prevent soil erosion, and support natural ecosystems. In recent decades, rapid population growth, increased demand for natural resources, climate change, and economic crises have led to the degradation of these resources. Various factors, such as excessive exploitation of water and soil resources, destruction of vegetation, and land-use changes, have reduced the natural functions of watersheds. The Ilam Dam watershed, one of the most important watersheds in Iran, is not exempt from these challenges. Therefore, this study aims to identify and prioritize the most significant factors contributing to the degradation of this watershed to propose management strategies to mitigate these impacts. Methods: This research employed a combination of quantitative and qualitative methods. Initially, various aspects of watershed degradation were explored through a literature review and examination of scientific sources. Field visits and consultations with local experts and residents of the watershed were also conducted to identify the key factors contributing to the degradation of the Ilam Dam watershed. Based on these studies, 32 factors were identified as the most significant contributors to the degradation of this watershed. These factors included drought, encroachment on natural resources, land-use changes, overexploitation of vegetation, and excessive water withdrawal. These factors were further investigated by designing a questionnaire containing items related to the 32 identified factors. The questionnaire was approved by experts to ensure its validity. Its reliability was confirmed using Cronbach's alpha method, which indicated an acceptable level of reliability. Subsequently, a survey was conducted with 24 watershed experts and local residents. These individuals rated each factor using a Likert scale. After analyzing the collected data, the prioritization of the factors was performed using the Friedman test. This statistical test helped identify the priority of the degradation factors, determining which ones had the greatest impact on the watershed's degradation. Results: Drought (D1) was identified as the most significant degradation factor, receiving the highest average rank of 23.33. In recent years, drought has not only reduced water resources but also negatively impacted vegetation cover, leading to increased soil erosion. Following drought, encroachment on natural resources and land-use changes (D13) ranked as the second most influential factor, with an average rank of 22.56. These land use changes include the conversion of rangeland to agriculture, orchards, and other uses, which have had negative impacts on natural ecosystems. Overexploitation of vegetation (D27), with an average rank of 22.48, was identified as the third major degradation factor. Excessive livestock grazing and overharvesting of plants have reduced vegetation density, which in turn has exacerbated soil erosion and increased surface runoff. Another key degradation factor was excessive water withdrawal (D29), which ranked fourth with an average score of 21.17. On the other hand, the expansion of residential areas (D21) and the density of cracks and faults (D10), with average ranks of 8.19 and 8.02, respectively, were among the factors identified as the least significant factors in watershed degradation. These findings indicate that although residential construction can contribute to the degradation of natural resources, its impact is relatively minor compared to drought and the overexploitation of natural resources. Conclusion: The findings of this study indicate that natural factors, such as drought, as well as human activities, e.g. land-use change and overexploitation of natural resources, are the primary causes of degradation. These factors have significantly reduced water quality, led to soil degradation, and increased surface erosion. Prioritizing the factors contributing to watershed degradation can assist policymakers and managers in developing more effective programs and policies to reduce damage and protect natural resources. For example, drought, identified as one of the primary degradation factors, calls for policies aimed at regulating water use during dry periods and managing water resources to prevent the depletion of groundwater levels. Additionally, land-use changes, especially the conversion of natural lands into agricultural and industrial zones, require legal restrictions and the formulation of new regulations to prevent further damage. Limiting unauthorized exploitation of water resources and regulating the use of vegetation are also some of the crucial measures in improving the Ilam Dam watershed condition. In this regard, comprehensive watershed management, which involves the active participation of local and national stakeholders, can be an effective solution to counter degradation. In conclusion, precise and scientific planning based on field study results, educating and raising awareness among local communities about the importance of natural resource conservation, and implementing appropriate management policies can significantly contribute to reducing degradation and improving the sustainability of watersheds.  </div> پایداری آبخیز, حفاظت, خشکسالی, طیف لیکرت, مدیریت Conservation, Drought, Likert scale, Management, Watershed sustainability 154 164 http://jwmr.sanru.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-998-3&slc_lang=fa&sid=1 Ehsan Fathi احسان فتحی ef.ehsan2012@gmail.com 100319475328460015835 100319475328460015835 No Department of Rangeland and Watershed, Faculty of Natural Resources and Desert Studies, Yazd University, Yazd, Iran گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و کویرشناسی، دانشگاه یزد، یزد، ایران Mohammadreza Ekhtesasi محمدرضا اختصاصی mr_ekhtesasi@yazd.ac.ir 100319475328460015836 100319475328460015836 Yes Department of Rangeland and Watershed, Faculty of Natural Resources and Desert Studies, Yazd University, Yazd, Iran گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و کویرشناسی، دانشگاه یزد، یزد، ایران Ali Talebi علی طالبی talebisf@yazd.ac.ir 100319475328460015837 100319475328460015837 No Department of Water Engineering, Faculty of Agriculture, Isfahan University of Technology, Isfahan, Iran گروه مهندسی آب، دانشکده کشاورزی، دانشگاه صنعتی اصفهان، اصفهان، ایران Jamal Mosaffaie جمال مصفایی jamalmosaffaie@gmail.com 100319475328460015838 100319475328460015838 No Soil Conservation and Watershed Management Research Institute, Agricultural Research, Education, and Extension Organization (AREEO), Tehran, Iran پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران