Journal of Watershed Management Research

fa پایش و ارزیابی جامع پروژه‌های آبخیزداری در حوزه آبخیز لنگر 1 استان مازندران Comprehensive Monitoring and Evaluation of Watershed Management Projects in the Langar 1 Watershed, Mazandaran Province مديريت حوزه های آبخيز مديريت حوزه های آبخيز پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">چکیده مبسوط مقدمه و هدف: افزایش رو به رشد هدررفت منابع آب و خاک طی چند دهه اخیر بر اثر عوامل انسانی و بعضاً اقلیمی شدت یافته است و تبعات اقتصادی و اجتماعی فراوانی را به&lrm;همراه داشته &lrm;است. به‌طوری ‌که این مسئله علاوه&lrm;بر ایجاد هزینه‌های اقتصادی و تلفات سرمایه‌های ملّی، منجربه تشدید وقوع سیلاب‌ها، افزایش نرخ تولید رسوب، کاهش عمر مفید مخازن سدها، از بین&lrm;رفتن پوشش گیاهی و کاهش تولیدات کشاورزی و همچنین کم&lrm;آبی شده &lrm;است. مدیریت صحیح حوزه‌های آبخیز کشور یکی از مهم&lrm;ترین روش‌های استفاده از منابع آب و خاک است که برای این کار نیاز به اطلاعات جامع و کاملی از روش‌های متفاوت اجرایی و مدیریتی است. پروژه‌های مدیریت آبخیز در مقیاس‌های بزرگ و بلندمدت هستند که می‌توانند کل حوضه را به‌صورت گسترده تحت تاثیر قرار دهند. از آن &lrm;جایی‌که چنین پروژه‌هایی ممکن است عواقب نامطلوبی یا مطلوبی داشته &lrm;باشند، لازم است که برنامه‌ریزی‌ها و استراتژی‌های پویایی داشته&lrm; باشند. در واقع، مدیریت حوزه‌های آبخیز باید یک رویکرد مدیریتی تطبیقی را دنبال کند که شامل نظارت، ارزیابی، بازخورد و تطبیقات لازم باشد. مقوله پایش و ارزیابی یکی از ارکان اساسی اجرای پروژهای آبخیزداری است که به عنوان ابزاری برای بررسی میزان اثربخشی آن‌ها به &lrm;شمار می‌رود. از آن&lrm;جایی‌که موفقیت طرح‌های آبخیزداری در گرو اهداف چند منظوره آن در سطوح مختلف فنی، اجتماعی و سیاسی است، رسیدن به اهداف، پایش و ارزیابی پروژه‌های آبخیزداری کاری ضروری و در عین&lrm;حال اجتناب‌ناپذیر است. در حال حاضر، اغلب پروژه‌های مدیریت و توسعه آبخیز فاقد برنامه پایش و ارزیابی بر عملکرد و برنامه‌های پروژه هستند. آنچه مسلم است، پایش و ارزیابی نیاز به داده‌های کمی دارند تا نشان دهند که کارهای انجام&lrm;گرفته در راستای اهداف پروژه بوده&lrm;اند یا نه و میزان انحراف از اهداف اصلی چقدر است. بنا بر این، پایش و ارزیابی در هر مرحله از پروژه، مقایسه، انتخاب و یا رد گزینه‌های موجود، تصمیم&lrm;گیری، تقسیم وظایف، انجام تعدیل‌ها، قضاوت‌ها و تصمیم‌های لازم نشان می‌دهند که وجود یک سیستم پایش و ارزیابی در طی اجرای پروژه بسیار لازم و ضروری است. از این&lrm;رو، با ارزیابی عملکرد اقدامات آبخیزداری از نظر جنبه‌های اقتصادی می &lrm;توان ضمن تعیین نوع و میزان اثرات طرح و عوامل موثر بر آن، رهنمودهای لازم را جهت اجرای بهینه این طرح‌ها در آینده به مسئولان و برنامه‌ریزان ارائه نمود. لذا، بررسی در مورد تاثیر این پروژه‌ها در کاهش خسارات وارده به منابع طبیعی و پیشگیری از بروز حوادث در حوزه‌های آبخیز کشور و همچنین پیامدهای اقتصادی و معیشتی اقدامات آبخیزداری از دید مردم ساکن در روستاهای حاشیه طرح و کارشناسان، ضرورت دارد تا مشخص گردد که اجرای این پروژه‌ها تا چه اندازه عملکرد مثبت در کنترل و بهبود شرایط حوزه آبخیز مورد نظر داشته &lrm;است. هدف از این پژوهش نیز ارزیابی اثر اقدامات آبخیزداری در قبل و بعد از اجرای پروژه بر وضعیت عمومی حوزه آبخیز لنگر 1 است که در طول مقاله بررسی شده است. مواد و روش‌ها: اثربخشی پروژه‌های آبخیزداری اجراشده با در نظر گرفتن فاکتورهایی از قبیل فرسایش و رسوب، تغییر کاربری، دبی پیک و حجم سیلاب، مسائل اقتصادی آبخیزنشینان و تغییرات پوشش گیاهی در قبل و بعد از اجرای این پروژه &lrm;ها (بین سال‌های 1388 تا 1400) با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، بازدیدهای میدانی و دریافت داده‌ها از اداره کل منابع طبیعی استان مازندارن &lrm;ساری، در حوزه آبخیز لنگر 1 استان مازندران، مورد پایش و ارزیابی قرار گرفت. یافته‌ها: اجرای عملیات بیولوژیکی و مکانیکی در کل حوضه باعث کاهش 17/89 و 25/94 درصدی نرخ فرسایش و رسوب، افزایش 30 درصدی شاخص پوشش گیاهی متراکم، کاهش 1178/18 میلیون مترمکعبی حجم سیلاب و افزایش نرخ سود به هزینه 1/12 آبخیزنشینان شده است. با توجه به نتایج به&lrm;دست آمده، پیشنهاد می‌شود که اجرای عملیات بیولوژیک و مکانیکی با رعایت شیوه الگوی کشت و مسائل اقتصادی و اجتماعی در سطح حوضه گسترش یابد. نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش نشان می&lrm; دهند که اقدامات آبخیزداری انجام&lrm;گرفته در حوزه آبخیز لنگر1 تاثیر به‌سزایی در بهبود خصوصیات کمی و کیفی پوشش گیاهی و همچنین تأمین اهداف پروژه داشته&lrm;اند. اجرای طرح‌های آبخیزداری، سودمند، دارای توجیه اقتصادی و سبب افزایش آب‌های زیرزمینی و مؤثر در کاهش فرسایش و ایجاد رسوب می‌شود که باعث کاهش 18 درصدی میزان فرسایش و رسوب در کل حوضه نسبت به سال 1388 شده &lrm;است. مقایسه فرسایش و رسوب ویژه در زمان قبل و بعد از اجرای عملیات آبخیزداری نشان می &lrm;دهد که میزان فرسایش و رسوب ویژه در اثر اجرای اقدامات مختلف آبخیزداری (بیولوژیکی و مدیریتی) کاهش یافته است. زیرحوضه&lrm;هایی که درسال 1388 دارای اراضی بایر بودند در سال 1400 تبدیل به پوشش گیاهی تنک و انبوه شدند و درصد آن&lrm;ها به صفر رسید که این نشان&lrm;دهنده تأثیر اقدامات آبخیزداری، شامل اجرای عملیات بیولوژیکی (نهال‌کاری و درخت‌کاری) و عملیات مکانیکی در حوضه لنگر1 هستند. دبی اوج و حجم سیلاب در حوضه لنگر1 نشان می &lrm;دهند که زمان تمرکز در دوره آماری افزایش یافته &lrm;است و سایر پارامترهای ذکرشده روند کاهشی داشته‌اند که در کنار افزایش تغییرات شاخص گیاهی NDVI در حوضه لنگر1، بیش از پیش اثر مثبت اقدامات آبخیزداری را نشان می‌دهند. در کنار محدودیت&lrm;های مطالعاتی این پژوهش از قبیل ناقص بودن اطلاعات حوضه، در نظر نگرفتن بودجه مطالعاتی، عدم بکارگیری تخصص‌های علمی متنوع و ضعف بخش ترویج کشاورزی به&lrm;منظور افزایش تولیدات کشاورزی و دامی و باغی، می‌توان بر اساس نیازها و توانایی تولیدی هر حوضه آبخیز، برنامه‌ریزی های حفاظتی و مدیریت اقتصادی انجام داد. بنا بر این، پیشنهاد می‌شود که اجرای اقدامات آبخیزداری در حوضه‌ها براساس در نظر گرفتن مسائل اقتصادی و اجرای طرح‌های تلفیقی باشد تا در کنار حفاظت از اراضی، درآمد ساکنین هم افزایش یابد.  </div> Extended Abstract Background: The increasing loss of water and soil resources has intensified over the past few decades due to human and sometimes climatic factors and has led to many economic and social consequences. In addition to creating economic costs and losses of national capital, this issue has led to an increase in the occurrence of floods, an increase in the rate of sediment production, a decrease in the useful life of dam reservoirs, the loss of vegetation cover, and a decrease in agricultural production, as well as water scarcity. Proper management of Iran's watersheds is one of the most important methods for using water and soil resources, which requires comprehensive and complete information on different administrative and management methods. Watershed management projects are large-scale and long-term projects that can widely affect the entire basin. Since such projects may have undesirable or desirable consequences, it is necessary to have dynamic planning and strategies. In fact, watershed management should follow an adaptive management approach that includes monitoring, evaluation, feedback, and necessary adjustments. The issue of monitoring and evaluation is one of the basic pillars of implementing watershed management projects, which is considered a tool to examine their effectiveness. Since the success of watershed management projects depends on their multifunctional objectives at various technical, social, and political levels, achieving the objectives, monitoring, and evaluation of watershed management projects is a necessary and inevitable task. Currently, most watershed management and development projects lack a monitoring and evaluation program on the performance and plans of the project. Definitely, monitoring and evaluation require quantitative data to show whether or not the work carried out is in line with the project objectives and how much deviation there is from the main objectives. Therefore, monitoring and evaluation at each stage of the project, comparing, selecting or rejecting existing options, making decisions, dividing tasks, making adjustments, and making necessary judgments and decisions show that the existence of a monitoring and evaluation system during project implementation is very necessary and essential. Therefore, evaluating the performance of watershed management measures in terms of economic aspects makes it possible to determine the type and extent of the project's effects and the affecting factors, and provide necessary guidelines for the optimal implementation of these plans to officials and planners in the future. Therefore, it is necessary to study the impact of these projects in reducing damage to natural resources and preventing accidents in the country's watersheds, as well as the economic and livelihood consequences of watershed management measures from the perspective of people living in villages bordering the project and experts. This is to determine the positive performance and the extent of implementing such projects in controlling and improving the conditions of the intended watershed. This research aims to evaluate the effect of watershed management measures before and after a project implementation on the general condition of the Langar 1 watershed, which has been examined throughout the article. Methods: The effectiveness of watershed projects implemented by considering factors, such as erosion and sedimentation, change of use, peak discharge, flood volume, economic issues of watershed residents, and vegetation changes before and after the implementation of these projects (between 2009 and 2021), was monitored and evaluated using satellite images, field visits, and receiving data from the General Department of Natural Resources of Mazandaran Province, Sari, in the Langar 1 watershed of Mazandaran Province. Results: The implementation of biological and mechanical operations in the entire basin caused 17.89 and 25.94 percent reductions in erosion and sedimentation rates, a 30 percent increase in the dense vegetation index, a 1178.18 million cubic meter reduction in the flood volume, and an increase in the profit rate at a cost of 1/12 for the watershed dwellers. Therefore, it is suggested to expand the implementation of biological and mechanical operations in accordance with the cultivation pattern and socioeconomic issues at the basin level. Conclusion: The results of the study show that the watershed management measures carried out in the Langar 1 watershed have significantly ingluenced improving the quantitative and qualitative characteristics of vegetation cover and meeting the project objectives. The implementation of watershed management plans is beneficial, economically justified, increases groundwater, and is effective in reducing erosion and sedimentation, which has resulted in an 18% reduction in the rate of erosion and sedimentation in the entire basin compared to 2009. A comparison of specific erosion and sedimentation before and after the implementation of watershed management operations shows that the rate of specific erosion and sedimentation has decreased as a result of the implementation of various watershed management measures (biological and managerial). Sub-basins that contained barren lands in 2009 turned into sparse and dense vegetation in 2011, and their percentage reached zero, indicating the effect of watershed management measures, which include implementing biological operations (planting seedlings and trees) and mechanical operations in the Langar 1 basin. The peak discharge and flood volume in the Langar 1 basin show that the concentration time has increased during the statistical period, and the other mentioned parameters have had a decreasing trend, which, along with the increase in changes in the NDVI vegetation index in the Langar 1 basin, further demonstrates the positive effect of watershed management measures. In spite to the limitations of this research, such as incomplete basin information, failure to consider the study budget, failure to utilize diverse scientific expertise, and the weakness of the agricultural extension sector to increase agricultural, livestock, and horticultural production, conservation planning and economic management can be carried out based on the needs and production capabilities of each watershed. Therefore, watershed management measures in the basins are suggested to be based on considering economic issues and implementing integrated plans, so that the income of the residents can be increased, in addition to protecting the lands.   پایش و ارزیابی, عملیات بیولوژیکی و مکانیکی, نرخ سود به هزینه, مسائل اجتماعی و اقتصادی Biological and mechanical operations, Cost-benefit ratio, Monitoring and evaluation, Social and Economi 127 143 http://jwmr.sanru.ac.ir/browse.php?a_code=A-11-471-1&slc_lang=fa&sid=1 Reza Ahmadi Lemaraski رضا احمدی لمراسکی rezaahmadi210@yahoo.com 100319475328460015435 100319475328460015435 No Department of Watershed Management Engineering, Faculty of Natural Resource, Sari Agricultural Sciences and Natural Resources University, Sari, Iran گروه مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری، ایران Ataollah Kavian عطاالله کاویان a.kavian@sanru.ac.ir 100319475328460015436 100319475328460015436 Yes Department of Watershed Management Engineering, Faculty of Natural Resource, Sari Agricultural Sciences and Natural Resources University, Sari, Iran گروه مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری، ایران Leila Gholami لیلا غلامی l.gholami@sanru.ac.ir 100319475328460015438 100319475328460015438 No Department of Watershed Management Engineering, Faculty of Natural Resource, Sari Agricultural Sciences and Natural Resources University, Sari, Iran گروه مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری، ایران Hamid Amirnejad حمید امیرنژاد h.amirnejad@sanru.ac.ir 100319475328460015437 100319475328460015437 No Department of Agricultural Economics, Faculty of Agricultural, Sari Agricultural Sciences and Natural Resources University, Sari, Iran گروه اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری، ایران