Journal of Watershed Management Research

fa ارزیابی تاب‌آوری خانوارهای روستایی حوزه آبخیز تجن در مواجهه با سیلاب Addressing the Resilience of Rural Households to Floods: The Case of the Tajan Watershed بلايای طبيعی (سيل، خشکسالی و حرکت های توده ای) بلايای طبيعی (سيل، خشکسالی و حرکت های توده ای) پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">چکیده مبسوط مقدمه و هدف: وقوع حوادث طبیعی مانند سیلاب، همواره در عرصه‌های جغرافیایی، به‌ویژه در مناطق روستایی تأثیرات مخربی برجای گذاشته &lrm;است. حوادث طبیعی اغلب با تخریب منابع اقتصادی و امکانات رفاهی و زیستی، سلامت ساکنان را به &lrm;خطر می‌اندازند و همواره به‌عنوان تهدیدی جدی برای توسعه محسوب می‌گردند. افزایش تاب‌آوری خانوارهای روستایی در مواجهه با مخاطرات طبیعی می‌تواند به‌عنوان رویکردی تسهیل&lrm;کننده برای دستیابی به توسعه و به&lrm; عبارتی بهبود شرایط زیستی ساکنین و محیط ‌زیست قلمداد شود. بررسی‌های اخیر حاکی از آن هستند که امروزه افزایش مقاومت جوامع در برابر مخاطرات طبیعی، بیشتر موردتوجه قرار گرفته &lrm;است، به‌طوری‌که دیدگاه غالب به سوی افزایش "تاب‌آوری" در برابر این مخاطرات جهت یافته &lrm;است. براساس این دیدگاه، تاب‌آوری به‌عنوان توانایی سیستم برای آماده&lrm; شدن برای تهدیدها، جذب اثرات، بهبود، و سازگاری پس از استرس مداوم یا یک رویداد مخرب در نظر گرفته شده&lrm; است. از سوی دیگر در سال‌های اخیر، استان مازندران با روند رو به رشد سیلاب و به‌تبع آن افزایش خسارت در بخش کشاورزی و روستایی مواجه بوده &lrm;است. ازاین‌رو، هدف این مطالعه ارزیابی تاب‌آوری خانوارهای روستایی ساکن در حوزه آبخیز تجن در مواجهه با سیلاب بود. مواد و روش‌ها: برای گردآوری داده‌های این مطالعه توصیفی &lrm;همبستگی از فن پیمایش استفاده شد. جامعه آماری پژوهش، خانوارهای روستایی ساکن در حوزه آبخیز تجن بودند (44014 = N) و حجم نمونه با استفاده از فرمول ارائه&lrm;‌شده توسط مرکز آمار استرالیا تعیین شد (264 = n). در نهایت، اطلاعات از 257 سرپرست خانوار روستایی جمع‌آوری شد. آزمودنی‌ها به روش نمونه‌گیری طبقه‌بندی شده متناسب چند مرحله‌ای انتخاب شدند. ابزار جمع‌آوری اطلاعات پرسش&lrm;نامه بود که روایی صوری و محتوایی آن به‌وسیله اعضای هیئت علمی و متخصصان ترویج و آموزش کشاورزی و توسعه روستایی مورد تأیید قرار گرفت. پایایی مقیاس‌های آن نیز از طریق انجام مطالعه راهنما با همکاری 30 خانوار روستایی خارج از نمونه مورد مطالعه سنجیده شد. مقادیر کرونباخ آلفای مقیاس‌های پرسش&lrm;نامه، پایایی کافی ابزار پژوهش را نشان دادند. یافته‌ها: خانوارهای روستایی ساکن در حوزه آبخیز تجن از تاب‌آوری اکولوژیکی و اقتصادی پایین‌تری در مقایسه با سایر ابعاد تاب‌آوری شامل اجتماعی، نهادی &lrm;زیرساختی، فیزیکی- کالبدی برخوردار بودند. نتایج تحلیل رگرسیون نیز نشان دادند که به&lrm; ترتیب، چهار متغیر میزان اثربخشی راهبردهای اجتماعی- اقتصادی، میزان به‌کارگیری راهبردهای فنی، میزان تحصیلات و سرمایه طبیعی توانستند حدود 46/5 درصد از تغییرات متغیر وابسته تاب‌آوری خانوارهای روستایی در مواجهه با سیلاب را تبیین کنند. نتیجه‌گیری: برای افزایش تاب‌آوری اقتصادی خانوارهای روستایی مورد مطالعه، ارائه وام‌های کم بهره و تسهیلات بانکی و اعتبارات به روستاییان را می‌توان در نظر گرفت. برای افزایش تاب‌آوری اجتماعی، آموزش جوامع محلی در معرض خطر به‌منظور پیگیری اقدام‌های مناسب و به&lrm;موقع در برابر سیلاب و آموزش همگانی به ساکنان جوامع روستایی به &lrm;ویژه از طریق کتب درسی و رسانه‌های ارتباط جمعی و اجرای مانورهای آموزشی توصیه می‌شود. الزام دهیاری‌ها برای کمک و همکاری با نهادهای محلی برای تهیه نقشه خطر سیل برای روستاهای تحت مدیریت با ترسیم نقاط تحت خطر، نقاط امن و معابر دسترسی (راه‌های فرار) به این نقاط می‌تواند گامی مثبت برای افزایش تاب&lrm; آوری نهادی زیرساختی خانوارهای روستایی منطقه مورد مطالعه باشد. همچنین، مدیریت و حفاظت حوزه آبخیز مورد مطالعه از طریق اقداماتی مثل جلوگیری از جنگل &lrm;زدایی و تخصیص بودجه برای احداث شهرها و روستاها به دور از سیلاب ‌دشت‌ها توسط سازمان‌های ذی‌ربط برای افزایش تاب‌آوری اکولوژیکی خانوارهای روستایی پیشنهاد می‌شود. به&lrm; علاوه، برای بهبود تاب&lrm;آوری فیزیکی-کالبدی خانوارهای روستایی، طراحی صحیح ساختمان و رعایت مقررات ملی ساختمان و استفاده از مصالح بادوام در ساخت و ساز توصیه می‌گردد. مدیریت کشت در اراضی شیب‌دار نیز باید به عنوان یکی از مهم‌ترین راهبردهای فنی مقابله با سیلاب مورد توجه قرار گیرد تا از شکل‌گیری رواناب‌های سیل‌آسا ممانعت شود. همچنین، توجه و نظارت &lrm;بر آمایش فعالیت‌های مختلف کشاورزی به تاب‌آور کردن جوامع روستایی کمک شایان توجهی خواهد کرد. حفظ پوشش &lrm;گیاهی در اطراف مزارع و خانه‌ها و حفاظت از جنگل‌ها نیز راهبرد مهم دیگری است که در حوزه آبخیز تجن باید مورد توجه قرارگیرد. تغییر الگوی کشت نیز باید با نگرشی نوین و با لحاظ کردن مخاطرات طبیعی انجام شود. از آنجا که سرمایه طبیعی نیز بر تاب‌آوری خانوارهای روستایی در مواجهه با سیلاب نقش مثبتی دارد، پیشنهاد می‌شود که حفظ بقایای گیاهی در اطراف مزارع از طریق کشاورزی حفاظتی با رویکرد ارتقای مواد آلی خاک و حاصل&lrm;خیزی آن و افزایش قدرت جذب و نفوذپذیری آب در اراضی زراعی و باغی منطقه مورد توجه قرار گیرد. همچنین، توصیه می‌گردد که تناوب زراعی و توسعه کشت گیاهانی مثل گیاهان دارویی که چندساله هستند و به حفظ و نگهداری آب و خاک کمک می‌کنند در برنامه توسعه کشاورزی منطقه مورد توجه قرار گیرند. در نهایت، به&lrm; منظور افزایش تاب‌آوری خانوارهای روستایی در برابر سیلاب، افزایش سطح تحصیلات خانوارهای روستایی، ارائه آموزش‌های همگانی و تخصصی، نظارت بر نحوه مدیریت نظام‌ کشاورزی، بهره‌گیری از کشاورزی حفاظتی، تغییر الگوی کشت و رعایت تناوب زراعی توصیه می‌شوند.  </div> Extended Abstract Background: The occurrence of natural disasters, such as floods, has always left devastating effects in related geographical areas, especially in rural regions. Natural disasters often endanger residents' health and security through the destruction of economic resources and welfare facilities, which have always been regarded as a serious threat to development. Enhancing the resilience of rural households can facilitate development and improve the living conditions of residents and the environment. Nowadays, enhancing the resistance of societies toward natural hazards has been given more attention, so that the dominant view is focused on increasing "resilience" in the face of natural hazards. Resilience is considered the ability of a system to prepare for threats, absorb impacts, recover, and adapt to persistent stress or a disruptive event. In this respect, Mazandaran Province has faced frequent floods that have negative consequences for its agricultural and rural sectors. Consequently, this study aimed to assess the resilience of rural households living in the Tajan watershed basin to floods. Methods: The data required for this descriptive-analytical research were gathered through a survey. The statistical population of the research was the rural households of the Tajan watershed basin (N = 44014), and the sample size was determined using the formula provided by the Australian Statistics Center, resulting in 264 distributed questionnaires, 257 of which were returned. The subjects were selected using a multi-stage proportional stratified random sampling method. The data collection instrument was a questionnaire, and its face and content validities were confirmed by a panel of experts in the fields of agricultural extension, education, and rural development. The reliability of its scales was evaluated through a pilot study. Cronbach's alpha coefficients indicated the appropriate reliability of the scales used in the research. Results: The rural households living in the Tajan watershed had lower ecological and economic resilience than the other dimensions of resilience, including social, institutional and infrastructural, and physical and infrastructure resilience. The regression analysis exhibited that the effectiveness of socioeconomic strategies, the degree of technical strategies' adoption, the level of education, and natural capital were the four variables that could explain approximately 46.5% of changes in rural households' resilience to floods. Conclusion: To increase economic resilience, it is imperative to provide low-interest loans, bank facilities, and credits to the villagers. To enhance social resilience, it is recommended to educate at-risk local communities to follow appropriate and timely measures in the face of floods. In addition, general education to the residents of rural communities, especially through textbooks and mass communication media, and also the implementation of educational exercises, are the recommended procedures. Local administrative councils (i.e., dehyaries) should help and cooperate with the local government to prepare a flood risk map for the villages by delineating the points at risk, safe points, and access routes (escape routes). These activities can be an effective step to enhance the institutional-infrastructural resilience of the rural households. Additionally, the management and protection of the Tajan watershed through measures, such as preventing deforestation and allocating funds for the construction of cities and villages away from the flood plains, are suggested by relevant organizations to increase the ecological resilience of  rural households. Moreover, proper building design and compliance with national building regulations and the use of durable materials in construction should be considered to improve the physical resilience. Cultivation management in sloping lands should also be emphasized as one of the most important technical strategies to prevent torrential runoffs. Moreover, monitoring the performance of various agricultural activities will help to make rural communities more resilient. Preserving vegetation around farms and houses and protecting forests are other important strategies that should be taken into account in the Tajan watershed. Changing the cultivation pattern should also be concentrated, considering ongoing natural hazards. Moreover, since natural capital played an important role in the resilience of rural households to floods, adopting conservation agriculture aiming to improve soil organic matter and its fertility, and increase water absorption and permeability is another proposal. Crop rotation and cultivation of plants, such as perennial medicinal plants, and help conserve water and soil should also be included in the agricultural development plan. بلایای طبیعی, راهبردهای فنی, سرمایه طبیعی, کشاورزی, نواحی روستایی Agriculture, Natural capital, Natural hazards, Rural area, Technical strategies 97 113 http://jwmr.sanru.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1033-1&slc_lang=fa&sid=1 Seyedeh Masoumeh Khasti سیده معصومه خواستی masoumehkhasti1375@gmail.com 100319475328460015428 100319475328460015428 No Department of Agricultural Extension and Education, Faculty of Crop Sciences, Sari University of Agricultural Sciences and Natural Resources, Sari, Iran گروه ترویج و آموزش کشاورزی دانشکده علوم زراعی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری، ایران Fatemeh Shafiee فاطمه شفیعی f.shafiee@sanru.ac.ir 100319475328460015429 100319475328460015429 Yes Department of Agricultural Extension and Education, Faculty of Crop Sciences, Sari University of Agricultural Sciences and Natural Resources, Sari, Iran گروه ترویج و آموزش کشاورزی دانشکده علوم زراعی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری، ایران Ramin Fazloula رامین فضل اولی r.fazloula@sanru.ac.ir 100319475328460015430 100319475328460015430 No Department of Water Engineering, Faculty of Agricultural Engineering, Sari University of Agricultural Sciences and Natural Resources, Sari, Iran گروه مهندسی آب، دانشکده مهندسی زراعی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری، ایران Marzieh Keshavarz مرضیه کشاورز keshavarzmarzieh@gmail.com 100319475328460015431 100319475328460015431 No Department of Agricultural Extension and Education, Agricultural College, College of Agricultural and Natural Resources, University of Tehran, Karaj, Iran گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران