Journal of Watershed Management Research

fa بهبود وضعیت حق‌آبه رودخانه پلاسجان حوزه آبخیز زاینده‌رود با استفاده از روش DPSIR Improving the status of the water rights of the Pelasjan River in the Zayandeh Roud watershed using the DPSIR method ساير موضوعات وابسته به مديريت حوزه آبخيز ساير موضوعات وابسته به مديريت حوزه آبخيز پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">مقدمه و هدف: حوزه آبخیز زاینده‌رود به‌عنوان یکی از بحرانی‌ترین مناطق کشور در زمینه تأمین و مدیریت منابع آب، در سال‌های اخیر با چالش‌های متعددی مواجه شده است. یکی از شاخص‌ترین این چالش‌ها، بحران حق‌آبه زیست‌محیطی رودخانه‌ها به‌ویژه رودخانه پلاسجان است. کاهش جریان‌های طبیعی، بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آب، و ضعف در حکمرانی یکپارچه منابع، موجب اختلال در عملکرد اکولوژیکی و پایداری سیستم‌های رودخانه‌ای شده است. هدف این پژوهش، ارزیابی و بهبود وضعیت حق‌آبه رودخانه پلاسجان با استفاده از چارچوب مفهومی DPSIR و تعیین حداقل جریان‌های مورد نیاز زیست‌محیطی بر پایه روش‌های هیدرولوژیکی از جمله روش مونتانا و منحنی تداوم جریان است. مواد و روش‌ها: برای این مطالعه، داده‌های هیدرومتری ایستگاه اسکندری در بازه زمانی 1380 تا 1400 مورد بررسی قرار گرفت. میانگین بلندمدت جریان سالانه رودخانه 14.6 مترمکعب بر ثانیه و حجم سالانه 52.3 میلیون مترمکعب برآورد گردید. برای محاسبه نیاز زیست‌محیطی جریان، از روش شاخص‌محور مونتانا استفاده شد که در آن جریانات ماهانه با متوسط سالانه مقایسه شده و بر اساس درصدی از جریان برای دوره‌های پرآب و کم‌آب تنظیم گردید. همچنین از روش منحنی تداوم جریان برای تعیین شاخص Q90 جهت تحلیل شرایط بحرانی استفاده شد. در گام بعد، با برگزاری کارگاه‌های مشارکتی با حضور 30 نفر از ذینفعان (کارشناسان منابع طبیعی، محیط‌زیست، آب منطقه‌ای، جهاد کشاورزی، اعضای شوراها و دانشگاهیان) درخت مشکلات و اهداف ترسیم شد و با بهره‌گیری از مدل DPSIR روابط میان نیروهای محرکه (D)، فشارها (P)، وضعیت (S)، تأثیرات (I) و پاسخ‌ها (R) تبیین گردید. سپس با آزمون فریدمن، اولویت‌بندی عناصر و پاسخ‌ها صورت گرفت. یافته‌ها: الگوی زمانی جریان رودخانه پلاسجان نشان داد که ماه‌های اسفند تا اردیبهشت با جریان‌هایی بالاتر از میانگین سالانه، به‌عنوان ماه‌های پرآب و ماه‌های خرداد تا مهر به‌عنوان دوره‌های کم‌آب شناخته می‌شوند. بیشترین جریان ثبت‌شده در فروردین (88.7 مترمکعب بر ثانیه) و کمترین در مرداد و شهریور (0.08 و 0.07) ثبت شد. ناپایداری شدید در رژیم جریان سالانه، نشان‌دهنده وضعیت ناپایدار هیدرولوژیکی و تهدیدی برای بوم‌سازگان رودخانه است. بر اساس روش مونتانا، نیاز پایه جریان برای ماه‌های پرآب 3.78 و برای ماه‌های کم‌آب 0.92 مترمکعب بر ثانیه برآورد شد. در تحلیل‌های طبقه‌بندی مدیریتی، وضعیت‌های ضعیف و بسیار ضعیف مقادیری به مراتب کمتر از این مقادیر را نشان دادند که نشان‌دهنده فشار بالای انسانی و کمبود مدیریتی است. از سوی دیگر، نتایج نشان داد که میزان جریان‌ها در بسیاری از سال‌ها حتی در شرایط طبیعی، در طبقات "ضعیف" و "بسیار ضعیف" قرار گرفته‌اند. در روش منحنی تداوم جریان نیز شاخص Q90 برابر با 1.38 مترمکعب بر ثانیه به‌عنوان حداقل جریان زیست‌محیطی قابل قبول مشخص گردید. در چارچوب DPSIR، دو نیروی محرکه اصلی یعنی تغییرات اقلیمی و توسعه کشاورزی به‌عنوان مهم‌ترین عوامل تهدیدکننده معرفی شدند. فشارهای نهادی نظیر ضعف سیاست‌ها، نبود قوانین بازدارنده و حکمرانی بالا به پایین نیز نقش کلیدی در بروز وضعیت ناپایدار فعلی داشتند. وضعیت فعلی شامل کاهش پوشش گیاهی، فرسایش، و بی‌تعادلی عرضه و تقاضای آب است که پیامدهایی مانند تنش میان ذینفعان، افزایش خسارات سیل و نقض حقوق بهره‌برداران پایین‌دست به همراه دارد. نتیجه‌گیری: طالعه حاضر نشان داد که رودخانه پلاسجان در وضعیت ناپایدار زیست‌محیطی و مدیریتی قرار دارد. تحلیل DPSIR آشکار ساخت که بحران حق‌آبه نه‌تنها یک چالش زیست‌محیطی، بلکه مسئله‌ای نهادی، حکمرانی و اجتماعی است. در پاسخ به وضعیت موجود، تغییر رویکرد حکمرانی از بالا-پایین به پایین-بالا، بازنگری قوانین، تدوین برنامه‌های تخصیص بهینه آب، و بازسازی ساختار هیدرولوژیکی پیشنهاد گردید. در نهایت، جریان زیست‌محیطی حداقل 1.38 مترمکعب بر ثانیه به‌عنوان معیار پایه حفظ اکوسیستم پلاسجان پیشنهاد می‌شود. اتخاذ این رویکرد می‌تواند منجر به احیای عملکرد اکولوژیکی، کاهش تعارضات، و پایداری در کل حوزه آبخیز زاینده‌رود گردد. واژه‌های کلیدی:حوزه  آبخیز اسکندری، تنظیم حق‌آبه، توسعه کشاورزی، درخت مشکلات و اهداف، ذینفعان</div> <div style="text-align: justify;">Extended Abstract Introduction and Objective: The Zayandeh-Rud watershed is among the most politically, economically, and environmentally sensitive basins in Iran. In recent decades, excessive water extraction, industrial expansion, and weak governance have severely threatened the environmental water rights (EWRs) of rivers, especially the Pelasjan River. The main objective of this study is to assess and improve the EWR status of the Pelasjan River by using the DPSIR (Driving force–Pressure–State–Impact–Response) framework and hydrological methods, namely the Montana method and Flow Duration Curve (FDC). Material and Methods: Hydrometric data from Eskandari Station over a 20-year period (2001–2021) were analyzed. The average annual river flow was calculated at 14.6 m³/s, corresponding to an annual volume of 52.3 million cubic meters. The Montana method was employed to estimate monthly environmental flow requirements, using 40% and 60% of monthly flows during wet and dry seasons respectively. The Q90 value from the FDC method was also used to determine the minimum ecological flow. Stakeholder workshops (30 participants, including local council members, environmental and water experts, and academic researchers) were conducted to draw problem and objective trees focused on EWR issues. DPSIR elements were identified, and expert opinions were analyzed and prioritized using the Friedman test. Results: Hydrological analysis revealed that March to May are wet months with flows above the annual average, while June to October are dry with significantly lower flows. The highest recorded flow occurred in April (88.7 m³/s), and the lowest in August and September (~0.08 m³/s), indicating strong hydrological instability and ecological stress. According to the Montana method, the average EWR for wet and dry months was calculated as 3.78 m³/s and 0.92 m³/s respectively. Management scenarios showed that under "poor" and "very poor" categories, flows were often significantly below these thresholds. The FDC method provided a critical Q90 value of 1.38 m³/s, considered the minimal acceptable ecological flow. Within the DPSIR framework, two main driving forces—climate change and agricultural expansion—were identified. Institutional pressures such as outdated policies, lack of water use restrictions, and top-down governance were also crucial. This has resulted in negative environmental states including reduced vegetation cover, increased erosion, and imbalance between supply and demand. Impacts include conflicts among stakeholders, increased flood damage, and violations of downstream water rights. Conclusion: This study highlights that the Polasjan River faces a multifaceted crisis involving ecological degradation and institutional failure. The DPSIR analysis demonstrates that environmental flow scarcity is not just an ecological problem but also a governance and socio-political issue. Responses such as promoting bottom-up governance, revising outdated policies, optimizing water allocations, and restoring hydrological structures are essential. Ultimately, setting a minimum EWR of 1.38 m³/s as a baseline for the Pelasjan River can help protect its ecological functions, reduce stakeholder conflicts, and enhance the long-term sustainability of the Zayandeh-Rud watershed. Keywords: Eskandari Watershed, Regulation of water rights, Agricultural development, Tree of problems and objectives, Stakeholders.  </div> آبخیز اسکندری, تنظیم حق‌آبه, توسعه کشاورزی, درخت مشکلات و اهداف, ذینفعان. Eskandari Watershed, Regulation of water rights, Agricultural development, Tree of problems and objectives, Stakeholders. 0 0 http://jwmr.sanru.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1817-2&slc_lang=fa&sid=1 Zeinab Karimi زینب کریمی karimi.modares@gmail.com 100319475328460015631 100319475328460015631 Yes Shiraz University دانشگاه شیراز Ali Talebi علی طالبی talebisf@yazd.ac.ir 100319475328460015632 100319475328460015632 No Yazd University دانشگاه یزد