Journal of Watershed Management Research

fa بررسی و اولویت‌بندی مهم‌ترین عوامل مؤثر بر تخریب در حوزه آبخیز سد ایلام Investigation and Prioritization of the Most Important Factors Affecting Degradation in the Ilam Dam Watershed مديريت حوزه های آبخيز مديريت حوزه های آبخيز پژوهشي Research مقدمه و هدف: حوزه‌های آبخیز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین واحدهای طبیعی و مدیریتی نقش حیاتی در حفظ پایداری منابع طبیعی دارند. این واحدها به‌ویژه در مناطق کوهستانی و خشک، به‌عنوان تأمین‌کننده اصلی منابع آب، جلوگیری از فرسایش خاک، و پشتیبان اکوسیستم‌های طبیعی نقش کلیدی ایفا می‌کنند. در دهه‌های اخیر، با رشد سریع جمعیت، افزایش تقاضا برای منابع طبیعی، تغییرات اقلیمی و بروز بحران‌های اقتصادی، تخریب این منابع افزایش یافته است. عوامل متعددی نظیر بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آب و خاک، تخریب پوشش گیاهی، و تغییر کاربری‌های اراضی طبیعی منجر به کاهش کارکردهای طبیعی حوزه‌های آبخیز شده است. حوزه آبخیز سد ایلام به‌عنوان یکی از مهم‌ترین حوزه‌های کشور، از این مشکلات مستثنی نیست، به همین دلیل هدف از این تحقیق بررسی و اولویت‌بندی مهم‌ترین عوامل مؤثر بر تخریب این حوزه آبخیز است تا راهکارهایی مدیریتی برای کاهش این تخریب‌ها ارائه شود. مواد و روش‌ها: این تحقیق به‌صورت ترکیبی از روش‌های کمی و کیفی صورت گرفت. ابتدا از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و مرور منابع علمی، به بررسی ابعاد مختلف تخریب حوزه‌های آبخیز پرداخته شد. همچنین از بازدیدهای میدانی و برگزاری جلسات مشورتی با خبرگان محلی و افراد ساکن در حوزه آبخیز استفاده شد تا عوامل مهم تخریب حوزه آبخیز سد ایلام شناسایی شوند. بر اساس این مطالعات، تعداد 32 عامل به‌عنوان مهم‌ترین عوامل تخریب این حوزه شناسایی گردید. عواملی همچون خشکسالی، تجاوز به منابع طبیعی، تغییر کاربری اراضی، بهره‌برداری بیش از حد از پوشش گیاهی و برداشت بی‌رویه آب در بین این عوامل قرار داشتند. برای بررسی بیشتر، پرسش‌نامه‌ای طراحی شد که شامل گویه‌های مرتبط با این 32 عامل بود. پرسش‌نامه توسط خبرگان حوزه آبخیزداری تأیید شد تا از روایی آن اطمینان حاصل شود. همچنین، برای تأیید پایایی پرسش‌نامه از روش آلفای کرونباخ استفاده شد که نتایج نشان‌دهنده سطح پایایی مناسب پرسش‌نامه بود. سپس نظرسنجی از 24 نفر از کارشناسان حوزه آبخیز و افراد محلی انجام شد. این افراد با استفاده از مقیاس لیکرت به هر یک از عوامل امتیاز دادند و بر اساس داده‌های جمع‌آوری‌شده، اولویت‌بندی گویه‌ها با استفاده از آزمون فریدمن انجام گرفت. این آزمون آماری به شناسایی اولویت‌های عوامل تخریب کمک کرده و مشخص کرد که کدام عوامل بیشترین تأثیر را بر تخریب حوزه آبخیز دارند. یافته‌ها: نتایج نشان داد که خشکسالی (D1) به‌عنوان مهم‌ترین عامل تخریب شناخته شد و بالاترین میانگین رتبه (23.33) را کسب کرد. خشکسالی در سال‌های اخیر نه‌تنها باعث کاهش منابع آبی شده، بلکه پوشش گیاهی را نیز تحت تأثیر قرار داده و باعث فرسایش خاک شده است. پس از آن، تجاوز به منابع طبیعی و تغییر کاربری‌های اراضی طبیعی (D13) با میانگین رتبه 22.56 به‌عنوان دومین عامل تأثیرگذار شناسایی شد. این تغییرات کاربری شامل تبدیل اراضی کشاورزی به مناطق مسکونی و صنعتی بوده که تأثیرات منفی بر اکوسیستم‌های طبیعی گذاشته است. بهره‌برداری مفرط از پوشش گیاهی (D27) نیز با میانگین رتبه 22.48 به‌عنوان سومین عامل تخریب معرفی شد. چرای بی‌رویه دام‌ها و برداشت گیاهان به‌صورت غیرقانونی باعث کاهش تراکم پوشش گیاهی شده که خود منجر به تشدید فرسایش خاک و افزایش رواناب‌های سطحی گردیده است. برداشت بی‌رویه آب (D29) با میانگین رتبه 21.17 دیگر عامل کلیدی تخریب بود. در مقابل، عواملی نظیر روند افزایشی مناطق مسکونی (D21) و تراکم درز و شکاف‌ها و گسل‌ها (D10) با میانگین رتبه‌های 8.19 و 8.02 به‌عنوان کم‌اهمیت‌ترین عوامل تخریب شناسایی شدند. این یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه ساخت‌وسازهای مسکونی می‌تواند بر تخریب منابع طبیعی تأثیرگذار باشد، اما در مقایسه با خشکسالی و بهره‌برداری مفرط از منابع طبیعی تأثیر کمتری دارد. نتیجه‌گیری: مدیریت پایدار حوزه‌های آبخیز به‌عنوان یکی از ارکان اساسی در حفظ و ارتقای منابع طبیعی، نقش مهمی در بهبود کیفیت آب و خاک و همچنین افزایش بازدهی کشاورزی دارد. این مدیریت می‌تواند به حفظ زیستگاه‌های طبیعی و بهبود معیشت جوامع محلی نیز کمک کند. حوزه آبخیز سد ایلام که در سال‌های اخیر به‌دلیل عوامل مختلف طبیعی و انسانی تخریب شده است، نیازمند توجه ویژه‌ای برای جلوگیری از تخریب بیشتر است. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که عوامل طبیعی مانند خشکسالی و همچنین عوامل انسانی همچون تغییر کاربری اراضی و بهره‌برداری مفرط از منابع طبیعی، به‌عنوان مهم‌ترین دلایل تخریب شناسایی شده‌اند. این عوامل تأثیر قابل توجهی بر کاهش کیفیت منابع آب، تخریب خاک و افزایش فرسایش سطحی داشته‌اند. اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر تخریب می‌تواند به سیاست‌گذاران و مدیران کمک کند تا برنامه‌ها و سیاست‌های کارآمدتری برای کاهش تخریب‌ها و حفاظت از منابع طبیعی تدوین کنند. به‌عنوان مثال، خشکسالی به‌عنوان یکی از عوامل اصلی تخریب حوزه آبخیز سد ایلام نیازمند سیاست‌هایی نظیر تنظیم بهره‌برداری از منابع آبی در دوره‌های خشک و مدیریت منابع آب برای جلوگیری از کاهش سطح آب‌های زیرزمینی است. علاوه بر این، تغییر کاربری اراضی به‌خصوص تبدیل اراضی طبیعی به زمین‌های کشاورزی و صنعتی، نیازمند محدودیت‌های قانونی و تدوین مقررات جدید برای جلوگیری از تخریب بیشتر است. سیاست‌هایی همچون محدود کردن بهره‌برداری‌های غیرمجاز از منابع آبی و تنظیم مقررات بهره‌برداری از پوشش گیاهی نیز از جمله اقداماتی است که می‌تواند به بهبود شرایط حوزه آبخیز سد ایلام کمک کند. در این راستا، مدیریت جامع حوزه آبخیز که شامل مشارکت فعال ذینفعان محلی و ملی است، می‌تواند راهکاری موثر برای مقابله با تخریب باشد. در نهایت، برنامه‌ریزی دقیق و علمی بر اساس نتایج مطالعات میدانی، آموزش و آگاهی‌بخشی به جوامع محلی درباره اهمیت حفاظت از منابع طبیعی، و اجرای سیاست‌های مدیریتی مناسب می‌تواند به‌طور چشمگیری به کاهش تخریب‌ها و بهبود پایداری حوزه‌های آبخیز کمک کند.   Introduction and Objective: Watersheds, as one of the most important natural and management units, play a vital role in maintaining the sustainability of natural resources. These units, particularly in mountainous and arid regions, serve as the primary source of water, prevent soil erosion, and support natural ecosystems. In recent decades, rapid population growth, increased demand for natural resources, climate change, and economic crises have led to the degradation of these resources. Various factors such as excessive exploitation of water and soil resources, destruction of vegetation, and land-use changes have reduced the natural functions of watersheds. The Ilam Dam watershed, one of the most important watersheds in the country, is not exempt from these challenges. Therefore, the aim of this study is to identify and prioritize the most significant factors contributing to the degradation of this watershed in order to propose management strategies to mitigate these impacts. Material and Methods: This research employed a combination of quantitative and qualitative methods. Initially, through a literature review and examination of scientific sources, various aspects of watershed degradation were explored. Field visits and consultations with local experts and residents of the watershed were also conducted to identify the key factors contributing to the degradation of the Ilam Dam watershed. Based on these studies, 32 factors were identified as the most significant contributors to the degradation of this watershed. These factors included drought, encroachment on natural resources, land-use changes, overexploitation of vegetation, and excessive water withdrawal. To further investigate these factors, a questionnaire was designed, containing items related to the 32 identified factors. The questionnaire was validated by watershed management experts to ensure its content validity. To confirm its reliability, Cronbach's alpha method was used, which indicated an acceptable level of reliability. Subsequently, a survey was conducted with 24 watershed experts and local residents. These individuals rated each factor using a Likert scale. The collected data were then analyzed, and the prioritization of the factors was performed using the Friedman test. This statistical test helped identify the priority of the degradation factors, determining which ones had the greatest impact on the watershed's degradation. Results: The results revealed that drought (D1) was identified as the most significant degradation factor, receiving the highest average rank of 23.33. In recent years, drought has not only reduced water resources but also negatively impacted vegetation cover, leading to increased soil erosion. Following drought, encroachment on natural resources and land-use changes (D13) ranked as the second most influential factor, with an average rank of 22.56. These land-use changes include the conversion of agricultural lands into residential and industrial areas, which have had adverse effects on natural ecosystems. Overexploitation of vegetation (D27), with an average rank of 22.48, was identified as the third major degradation factor. Excessive livestock grazing and illegal plant harvesting have reduced vegetation density, which in turn has exacerbated soil erosion and increased surface runoff. Another key degradation factor was excessive water withdrawal (D29), which ranked fourth with an average score of 21.17. On the other hand, factors such as the expansion of residential areas (D21) and the density of cracks and faults (D10), with average ranks of 8.19 and 8.02, respectively, were identified as the least significant factors in watershed degradation. These findings indicate that although residential construction can contribute to the degradation of natural resources, its impact is relatively minor compared to drought and the overexploitation of natural resources.                                                                                                                                                                                                Conclusion: Sustainable watershed management is a crucial pillar in preserving and enhancing natural resources, playing a significant role in improving water and soil quality and increasing agricultural productivity. It also contributes to the preservation of natural habitats and improves the livelihoods of local communities. The Ilam Dam watershed, which has experienced considerable degradation in recent years due to various natural and human factors, requires special attention to prevent further deterioration. The findings of this study indicate that natural factors such as drought, as well as human activities like land-use change and overexploitation of natural resources, are the primary causes of degradation. These factors have significantly reduced water quality, led to soil degradation, and increased surface erosion. Prioritizing the factors contributing to watershed degradation can assist policymakers and managers in developing more effective programs and policies to reduce damage and protect natural resources. For example, drought, identified as one of the primary degradation factors, calls for policies aimed at regulating water use during dry periods and managing water resources to prevent the depletion of groundwater levels. Additionally, land-use changes, especially the conversion of natural lands into agricultural and industrial zones, require legal restrictions and the formulation of new regulations to prevent further damage. Measures such as limiting unauthorized exploitation of water resources and regulating the use of vegetation are also crucial in improving the condition of the Ilam Dam watershed. In this regard, comprehensive watershed management, which involves the active participation of local and national stakeholders, can be an effective solution to counter degradation. In conclusion, precise and scientific planning based on field study results, educating and raising awareness among local communities about the importance of natural resource conservation, and implementing appropriate management policies can significantly contribute to reducing degradation and improving the sustainability of watersheds.   پایداری آبخیز, حفاظت, خشکسالی, طیف لیکرت, مدیریت Watershed sustainability, conservation, drought, Likert scale, management 0 0 http://jwmr.sanru.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-998-3&slc_lang=fa&sid=1 Ehsan Fathi احسان فتحی ef.ehsan2012@gmail.com 100319475328460015624 100319475328460015624 No Yazd University دانشگاه یزد Mohammadreza Ekhtesasi محمدرضا اختصاصی mr_ekhtesasi@yazd.ac.ir 100319475328460015625 100319475328460015625 Yes Yazd University دانشگاه یزد Ali Talebi علی طالبی talebisf@yazd.ac.ir 100319475328460015626 100319475328460015626 No Yazd University دانشگاه یزد Jamal Mosaffaie جمال مصفایی jamalmosaffaie@gmail.com 100319475328460015627 100319475328460015627 No Soil Conservation and Watershed Management Research Institute پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری