بهار و تابستان
برگشت به فهرست مقالات |
برگشت به فهرست نسخه ها
1- پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری سازمان تحقیقات، آموزش، و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
2- مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی؛ سازمان تحقیقات، آموزش، و ترویج کشاورزی، کرج، ایران
2- مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی؛ سازمان تحقیقات، آموزش، و ترویج کشاورزی، کرج، ایران
چکیده: (528 مشاهده)
چکیده مبسوط:
مقدمه و هدف: بحران کمبود آب و پیچیدگیهای مرتبط با حل مشکلات ناشی از این بحران، نیازمند نگاهی جامع و در مقیاس مکانی بزرگتر از نگاه مزرعهای، یعنی مقیاس حوضه آبریز، است. افزایش مصرف آب از یک سو و محدودیت منابع آب موجود از سوی دیگر، مدیریت، بهرهبرداری و مصرف آب به روشهای سنتی را پاسخگو نمی کنند و عدم تعادل آن، بحران آب در ایران را به طور فزایندهای تشدید میکند. با این حال، رویکرد استفاده از علم و فناوری و داشتن برنامهای مرتبط برای استفاده بهینه از آب و ارتقای بهرهوری آب در مقیاس حوضه آبریز، قطعاً میتواند نقش کلیدی در حل این بحران ایفاء کند. بنابر این، هدف اصلی این تحقیق، شناسایی و تعیین اولویتهای علم و فناوری، انتخاب گزینههای راهبردی و در نهایت ارائه راهکارهای علم و فناوری برای مدیریت آب در مقیاس حوضه است.
مواد و روشها: روش تحقیق شامل برگزاری جلسات طوفان فکری و استفاده از نظرات خبرگان (25 نفر خبره) بود. همچنین، از منابع علمی مختلف و روشهای برنامهریزی استراتژیک، تحلیل SWOT و کارت امتیازی متوازن استفاده شد. از طریق جلسات طوفان فکری، دامنه فعالیتها و برنامهریزی ها، تعاریف و اصطلاحات و همچنین روش کار مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفتند. سپس، فعالیتهای کلی تحقیقات مرتبط که برخی از نتایج آن در این مقاله ارائه شده اند، در قالب مراحل زیر تعیین و به ترتیب زیر انجام شد: ۱) بررسی ادبیات موضوع، ۲) بررسی قوانین و اسناد بالادستی، ۳) بررسی وضعیت موجود (تحقیقاتی و اجرایی)، ۴) بررسی مسائل و مشکلات، ۵) شناسایی چالشهای اصلی آب، ۶) شناسایی چالشهای فناوری مدیریت آب در حوضه، ۷) انجام تحلیل SWOT، ۸) تعیین اهداف، ۹) تعیین راهبردهای اصلی و ۱۰) تعیین اقدامات یا راهکارها.
یافتهها: بر این اساس، شش راهبرد اصلی مدیریت آب در مقیاس حوضه شناسایی شدند که به ترتیب اولویت عبارتند از: ۱) بهبود و توسعه روشها و فناوریهای مدیریت حوزه آبخیز به منظور تعادلبخشی به سفرههای آب زیرزمینی، ۲) توسعه و بهبود روشهای بهرهبرداری از آب در سطح حوضه، ۳) بهبود بهرهوری آب در سطح حوضه، ۴) توسعه فناوریهای مدیریت سیلاب، ۵) درک و مدلسازی فرآیندهای هیدرولوژیکی حوضه و ۶) بهبود کیفیت آب در سطح حوضه. برای عملیاتی کردن این راهبردها، در مجموع 30 راهکار/اقدام شناسایی و برای هر راهبرد اصلی، به طور جداگانه اولویتبندی شدند. سپس، شبکه علیّت بین آنها ترسیم شد. با استفاده از روش تحلیل SWOT، تحلیلهای لازم بر روی نقاط قوت-ضعف به عنوان عوامل داخلی و فرصتها-تهدیدها به عنوان عوامل خارجی مؤثر بر مدیریت آب حوضه انجام شدند. بر اساس نتایج، برای مدیریت آب در مقیاس حوضه از دیدگاه علم و فناوری، باید یک راهبرد کلی رقابتی (ST) انتخاب شود، یعنی حداکثر استفاده از عوامل داخلی برای جلوگیری از تهدیدات عمده ناشی از عوامل خارجی. بر اساس این راهبرد اصلی و حداکثر امتیاز عوامل داخلی و خارجی، گزینههای استراتژیک با اولویت زیاد انتخاب شدند که به عنوان مثال شامل موارد زیر هستند: 1) استفاده مناسب و بهینه از نیروهای متخصص در مجموعه مؤسسات، مراکز و واحدهای تحقیقاتی وابسته و تابعه سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (AREEO) برای بهبود بهره وری آب در مقیاس حوضه آبریز و ۲) بهرهگیری از ساختار سازمانی منسجم و اعضای هیات علمی متعدد سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (AREEO) برای جلوگیری از تصمیمگیریها و اقدامات سازمانهای غیررسمی و غیرمسئول متعدد در حوزه تحقیقات و فناوری در بخش کشاورزی و منابع طبیعی کشور.
نتیجهگیری: در کشورهای خشک و نیمهخشک مانند ایران که با کمبود شدید آب و بهرهوری پایین آب در کشاورزی و منابع طبیعی مواجه هستند، افزایش بهرهوری آب، استفاده از دانش و فناوریهای روز و داشتن برنامه علمی و فناوری برای حل بحران آب ضروری است. مسائل و مشکلات بخش آب کشور باید با رویکردی جامع و یکپارچه در مقیاس های مزرعه و حوضه آبریز بررسی شود. شش راهبرد اصلی برای توجه و رسیدگی به مسائل علم و فناوری در مقیاس حوضه آبریز شناسایی شدند که راهبرد با اولویت اول در این زمینه، بهبود و توسعه روشهاو فناوریهای مدیریت حوزه آبخیز بهمنظور تعادلبخشی به سفرههای آب زیرزمینی است. همچنین، اقدام ها و یا راهکارهای دارای بیشترین اولویت برای هریک از شش راهبرد اصلی شناسایی شده، به ترتیب در حوزه ها و مؤلفه های مرتبط با الگوهای بهینه مدیریت جامع منابع و مصارف آب، فناوری های سامانه های سطوح آبگیر باران، فناوری های کاهش تبخیر، فناوری های پایش و پیش آگاهی وقایع، بررسی اثرات تغییر اقلیم بر هیدرولوژی حوضه ها، و فناوری های پایش و ارزیابی آلودگی های منابع آب و خاک حوضه هستند. راهبردهای علم و فناوری آب در مقیاس حوضه با روش SWOT انجام شد. بر اساس تحلیل SWOT، باید یک استراتژی رقابتی برای رسیدگی به مسائل علم و فناوری در مقیاس حوضه انتخاب شود. بنابر این، سیستم باید از نقاط قوّت داخلی برای جلوگیری از تهدیدات عمده خارجی استفاده کند. تهدید اصلی در این زمینه، بهرهوری پایین آب در مقیاس حوضه آبریز است که میتوان با مجموعهای از نقاط قوّت، از جمله نقطه قوتی که بیشترین امتیاز را دارد، یعنی وجود نیروهای متخصص در مجموعه مؤسسات، مراکز و واحدهای تحقیقاتی وابسته و تابعه سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (AREEO)، آن را برطرف کرد و بهرهوری آب حوضه را بهبود بخشید.
مقدمه و هدف: بحران کمبود آب و پیچیدگیهای مرتبط با حل مشکلات ناشی از این بحران، نیازمند نگاهی جامع و در مقیاس مکانی بزرگتر از نگاه مزرعهای، یعنی مقیاس حوضه آبریز، است. افزایش مصرف آب از یک سو و محدودیت منابع آب موجود از سوی دیگر، مدیریت، بهرهبرداری و مصرف آب به روشهای سنتی را پاسخگو نمی کنند و عدم تعادل آن، بحران آب در ایران را به طور فزایندهای تشدید میکند. با این حال، رویکرد استفاده از علم و فناوری و داشتن برنامهای مرتبط برای استفاده بهینه از آب و ارتقای بهرهوری آب در مقیاس حوضه آبریز، قطعاً میتواند نقش کلیدی در حل این بحران ایفاء کند. بنابر این، هدف اصلی این تحقیق، شناسایی و تعیین اولویتهای علم و فناوری، انتخاب گزینههای راهبردی و در نهایت ارائه راهکارهای علم و فناوری برای مدیریت آب در مقیاس حوضه است.
مواد و روشها: روش تحقیق شامل برگزاری جلسات طوفان فکری و استفاده از نظرات خبرگان (25 نفر خبره) بود. همچنین، از منابع علمی مختلف و روشهای برنامهریزی استراتژیک، تحلیل SWOT و کارت امتیازی متوازن استفاده شد. از طریق جلسات طوفان فکری، دامنه فعالیتها و برنامهریزی ها، تعاریف و اصطلاحات و همچنین روش کار مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفتند. سپس، فعالیتهای کلی تحقیقات مرتبط که برخی از نتایج آن در این مقاله ارائه شده اند، در قالب مراحل زیر تعیین و به ترتیب زیر انجام شد: ۱) بررسی ادبیات موضوع، ۲) بررسی قوانین و اسناد بالادستی، ۳) بررسی وضعیت موجود (تحقیقاتی و اجرایی)، ۴) بررسی مسائل و مشکلات، ۵) شناسایی چالشهای اصلی آب، ۶) شناسایی چالشهای فناوری مدیریت آب در حوضه، ۷) انجام تحلیل SWOT، ۸) تعیین اهداف، ۹) تعیین راهبردهای اصلی و ۱۰) تعیین اقدامات یا راهکارها.
یافتهها: بر این اساس، شش راهبرد اصلی مدیریت آب در مقیاس حوضه شناسایی شدند که به ترتیب اولویت عبارتند از: ۱) بهبود و توسعه روشها و فناوریهای مدیریت حوزه آبخیز به منظور تعادلبخشی به سفرههای آب زیرزمینی، ۲) توسعه و بهبود روشهای بهرهبرداری از آب در سطح حوضه، ۳) بهبود بهرهوری آب در سطح حوضه، ۴) توسعه فناوریهای مدیریت سیلاب، ۵) درک و مدلسازی فرآیندهای هیدرولوژیکی حوضه و ۶) بهبود کیفیت آب در سطح حوضه. برای عملیاتی کردن این راهبردها، در مجموع 30 راهکار/اقدام شناسایی و برای هر راهبرد اصلی، به طور جداگانه اولویتبندی شدند. سپس، شبکه علیّت بین آنها ترسیم شد. با استفاده از روش تحلیل SWOT، تحلیلهای لازم بر روی نقاط قوت-ضعف به عنوان عوامل داخلی و فرصتها-تهدیدها به عنوان عوامل خارجی مؤثر بر مدیریت آب حوضه انجام شدند. بر اساس نتایج، برای مدیریت آب در مقیاس حوضه از دیدگاه علم و فناوری، باید یک راهبرد کلی رقابتی (ST) انتخاب شود، یعنی حداکثر استفاده از عوامل داخلی برای جلوگیری از تهدیدات عمده ناشی از عوامل خارجی. بر اساس این راهبرد اصلی و حداکثر امتیاز عوامل داخلی و خارجی، گزینههای استراتژیک با اولویت زیاد انتخاب شدند که به عنوان مثال شامل موارد زیر هستند: 1) استفاده مناسب و بهینه از نیروهای متخصص در مجموعه مؤسسات، مراکز و واحدهای تحقیقاتی وابسته و تابعه سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (AREEO) برای بهبود بهره وری آب در مقیاس حوضه آبریز و ۲) بهرهگیری از ساختار سازمانی منسجم و اعضای هیات علمی متعدد سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (AREEO) برای جلوگیری از تصمیمگیریها و اقدامات سازمانهای غیررسمی و غیرمسئول متعدد در حوزه تحقیقات و فناوری در بخش کشاورزی و منابع طبیعی کشور.
نتیجهگیری: در کشورهای خشک و نیمهخشک مانند ایران که با کمبود شدید آب و بهرهوری پایین آب در کشاورزی و منابع طبیعی مواجه هستند، افزایش بهرهوری آب، استفاده از دانش و فناوریهای روز و داشتن برنامه علمی و فناوری برای حل بحران آب ضروری است. مسائل و مشکلات بخش آب کشور باید با رویکردی جامع و یکپارچه در مقیاس های مزرعه و حوضه آبریز بررسی شود. شش راهبرد اصلی برای توجه و رسیدگی به مسائل علم و فناوری در مقیاس حوضه آبریز شناسایی شدند که راهبرد با اولویت اول در این زمینه، بهبود و توسعه روشهاو فناوریهای مدیریت حوزه آبخیز بهمنظور تعادلبخشی به سفرههای آب زیرزمینی است. همچنین، اقدام ها و یا راهکارهای دارای بیشترین اولویت برای هریک از شش راهبرد اصلی شناسایی شده، به ترتیب در حوزه ها و مؤلفه های مرتبط با الگوهای بهینه مدیریت جامع منابع و مصارف آب، فناوری های سامانه های سطوح آبگیر باران، فناوری های کاهش تبخیر، فناوری های پایش و پیش آگاهی وقایع، بررسی اثرات تغییر اقلیم بر هیدرولوژی حوضه ها، و فناوری های پایش و ارزیابی آلودگی های منابع آب و خاک حوضه هستند. راهبردهای علم و فناوری آب در مقیاس حوضه با روش SWOT انجام شد. بر اساس تحلیل SWOT، باید یک استراتژی رقابتی برای رسیدگی به مسائل علم و فناوری در مقیاس حوضه انتخاب شود. بنابر این، سیستم باید از نقاط قوّت داخلی برای جلوگیری از تهدیدات عمده خارجی استفاده کند. تهدید اصلی در این زمینه، بهرهوری پایین آب در مقیاس حوضه آبریز است که میتوان با مجموعهای از نقاط قوّت، از جمله نقطه قوتی که بیشترین امتیاز را دارد، یعنی وجود نیروهای متخصص در مجموعه مؤسسات، مراکز و واحدهای تحقیقاتی وابسته و تابعه سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (AREEO)، آن را برطرف کرد و بهرهوری آب حوضه را بهبود بخشید.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
