دوره 17، شماره 1 - ( بهار و تابستان 1405 )
جلد 17 شماره 1 صفحات 16-3 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Ghermezcheshmeh B, Heydari N, Porhemmat J. (2026). Issues, Strategies, and Scientific and Technological Solutions for the Sustainable Use of Water Resources at the Basin Scale. J Watershed Manage Res. 17(1), 3-16. doi:10.61882/jwmr.2026.1325
URL: http://jwmr.sanru.ac.ir/article-1-1325-fa.html
URL: http://jwmr.sanru.ac.ir/article-1-1325-fa.html
قرمز چشمه باقر، حیدری نادر، پرهمت جهانگیر.(1405). مسائل، راهبردها و راهکارهای علم و فناوری در استفاده پایدار از منابع آب در مقیاس حوضه پژوهشنامه مديريت حوزه آبخيز 17 (1) :16-3 10.61882/jwmr.2026.1325
1- پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری سازمان تحقیقات، آموزش، و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
2- مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی؛ سازمان تحقیقات، آموزش، و ترویج کشاورزی، کرج، ایران
2- مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی؛ سازمان تحقیقات، آموزش، و ترویج کشاورزی، کرج، ایران
چکیده: (945 مشاهده)
چکیده مبسوط:
مقدمه و هدف: بحران کمبود آب و پیچیدگیهای مرتبط با حل مشکلات ناشی از این بحران، نیازمند نگاهی جامع و در مقیاس مکانی بزرگتر از نگاه مزرعهای، یعنی مقیاس حوضه آبریز، است. افزایش مصرف آب از یک سو و محدودیت منابع آب موجود از سوی دیگر، مدیریت، بهرهبرداری و مصرف آب به روشهای سنتی را پاسخگو نمی کنند و عدم تعادل آن، بحران آب در ایران را به طور فزایندهای تشدید میکند. با این حال، رویکرد استفاده از علم و فناوری و داشتن برنامهای مرتبط برای استفاده بهینه از آب و ارتقای بهرهوری آب در مقیاس حوضه آبریز، قطعاً میتواند نقش کلیدی در حل این بحران ایفاء کند. بنابر این، هدف اصلی این تحقیق، شناسایی و تعیین اولویتهای علم و فناوری، انتخاب گزینههای راهبردی و در نهایت ارائه راهکارهای علم و فناوری برای مدیریت آب در مقیاس حوضه است.
مواد و روشها: روش تحقیق شامل برگزاری جلسات طوفان فکری و استفاده از نظرات خبرگان (25 نفر خبره) بود. همچنین، از منابع علمی مختلف و روشهای برنامهریزی استراتژیک، تحلیل SWOT و کارت امتیازی متوازن استفاده شد. از طریق جلسات طوفان فکری، دامنه فعالیتها و برنامهریزی ها، تعاریف و اصطلاحات و همچنین روش کار مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفتند. سپس، فعالیتهای کلی تحقیقات مرتبط که برخی از نتایج آن در این مقاله ارائه شده اند، در قالب مراحل زیر تعیین و به ترتیب زیر انجام شد: ۱) بررسی ادبیات موضوع، ۲) بررسی قوانین و اسناد بالادستی، ۳) بررسی وضعیت موجود (تحقیقاتی و اجرایی)، ۴) بررسی مسائل و مشکلات، ۵) شناسایی چالشهای اصلی آب، ۶) شناسایی چالشهای فناوری مدیریت آب در حوضه، ۷) انجام تحلیل SWOT، ۸) تعیین اهداف، ۹) تعیین راهبردهای اصلی و ۱۰) تعیین اقدامات یا راهکارها.
یافتهها: بر این اساس، شش راهبرد اصلی مدیریت آب در مقیاس حوضه شناسایی شدند که به ترتیب اولویت عبارتند از: ۱) بهبود و توسعه روشها و فناوریهای مدیریت حوزه آبخیز به منظور تعادلبخشی به سفرههای آب زیرزمینی، ۲) توسعه و بهبود روشهای بهرهبرداری از آب در سطح حوضه، ۳) بهبود بهرهوری آب در سطح حوضه، ۴) توسعه فناوریهای مدیریت سیلاب، ۵) درک و مدلسازی فرآیندهای هیدرولوژیکی حوضه و ۶) بهبود کیفیت آب در سطح حوضه. برای عملیاتی کردن این راهبردها، در مجموع 30 راهکار/اقدام شناسایی و برای هر راهبرد اصلی، به طور جداگانه اولویتبندی شدند. سپس، شبکه علیّت بین آنها ترسیم شد. با استفاده از روش تحلیل SWOT، تحلیلهای لازم بر روی نقاط قوت-ضعف به عنوان عوامل داخلی و فرصتها-تهدیدها به عنوان عوامل خارجی مؤثر بر مدیریت آب حوضه انجام شدند. بر اساس نتایج، برای مدیریت آب در مقیاس حوضه از دیدگاه علم و فناوری، باید یک راهبرد کلی رقابتی (ST) انتخاب شود، یعنی حداکثر استفاده از عوامل داخلی برای جلوگیری از تهدیدات عمده ناشی از عوامل خارجی. بر اساس این راهبرد اصلی و حداکثر امتیاز عوامل داخلی و خارجی، گزینههای استراتژیک با اولویت زیاد انتخاب شدند که به عنوان مثال شامل موارد زیر هستند: 1) استفاده مناسب و بهینه از نیروهای متخصص در مجموعه مؤسسات، مراکز و واحدهای تحقیقاتی وابسته و تابعه سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (AREEO) برای بهبود بهره وری آب در مقیاس حوضه آبریز و ۲) بهرهگیری از ساختار سازمانی منسجم و اعضای هیات علمی متعدد سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (AREEO) برای جلوگیری از تصمیمگیریها و اقدامات سازمانهای غیررسمی و غیرمسئول متعدد در حوزه تحقیقات و فناوری در بخش کشاورزی و منابع طبیعی کشور.
نتیجهگیری: در کشورهای خشک و نیمهخشک مانند ایران که با کمبود شدید آب و بهرهوری پایین آب در کشاورزی و منابع طبیعی مواجه هستند، افزایش بهرهوری آب، استفاده از دانش و فناوریهای روز و داشتن برنامه علمی و فناوری برای حل بحران آب ضروری است. مسائل و مشکلات بخش آب کشور باید با رویکردی جامع و یکپارچه در مقیاس های مزرعه و حوضه آبریز بررسی شود. شش راهبرد اصلی برای توجه و رسیدگی به مسائل علم و فناوری در مقیاس حوضه آبریز شناسایی شدند که راهبرد با اولویت اول در این زمینه، بهبود و توسعه روشهاو فناوریهای مدیریت حوزه آبخیز بهمنظور تعادلبخشی به سفرههای آب زیرزمینی است. همچنین، اقدام ها و یا راهکارهای دارای بیشترین اولویت برای هریک از شش راهبرد اصلی شناسایی شده، به ترتیب در حوزه ها و مؤلفه های مرتبط با الگوهای بهینه مدیریت جامع منابع و مصارف آب، فناوری های سامانه های سطوح آبگیر باران، فناوری های کاهش تبخیر، فناوری های پایش و پیش آگاهی وقایع، بررسی اثرات تغییر اقلیم بر هیدرولوژی حوضه ها، و فناوری های پایش و ارزیابی آلودگی های منابع آب و خاک حوضه هستند. راهبردهای علم و فناوری آب در مقیاس حوضه با روش SWOT انجام شد. بر اساس تحلیل SWOT، باید یک استراتژی رقابتی برای رسیدگی به مسائل علم و فناوری در مقیاس حوضه انتخاب شود. بنابر این، سیستم باید از نقاط قوّت داخلی برای جلوگیری از تهدیدات عمده خارجی استفاده کند. تهدید اصلی در این زمینه، بهرهوری پایین آب در مقیاس حوضه آبریز است که میتوان با مجموعهای از نقاط قوّت، از جمله نقطه قوتی که بیشترین امتیاز را دارد، یعنی وجود نیروهای متخصص در مجموعه مؤسسات، مراکز و واحدهای تحقیقاتی وابسته و تابعه سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (AREEO)، آن را برطرف کرد و بهرهوری آب حوضه را بهبود بخشید.
مقدمه و هدف: بحران کمبود آب و پیچیدگیهای مرتبط با حل مشکلات ناشی از این بحران، نیازمند نگاهی جامع و در مقیاس مکانی بزرگتر از نگاه مزرعهای، یعنی مقیاس حوضه آبریز، است. افزایش مصرف آب از یک سو و محدودیت منابع آب موجود از سوی دیگر، مدیریت، بهرهبرداری و مصرف آب به روشهای سنتی را پاسخگو نمی کنند و عدم تعادل آن، بحران آب در ایران را به طور فزایندهای تشدید میکند. با این حال، رویکرد استفاده از علم و فناوری و داشتن برنامهای مرتبط برای استفاده بهینه از آب و ارتقای بهرهوری آب در مقیاس حوضه آبریز، قطعاً میتواند نقش کلیدی در حل این بحران ایفاء کند. بنابر این، هدف اصلی این تحقیق، شناسایی و تعیین اولویتهای علم و فناوری، انتخاب گزینههای راهبردی و در نهایت ارائه راهکارهای علم و فناوری برای مدیریت آب در مقیاس حوضه است.
مواد و روشها: روش تحقیق شامل برگزاری جلسات طوفان فکری و استفاده از نظرات خبرگان (25 نفر خبره) بود. همچنین، از منابع علمی مختلف و روشهای برنامهریزی استراتژیک، تحلیل SWOT و کارت امتیازی متوازن استفاده شد. از طریق جلسات طوفان فکری، دامنه فعالیتها و برنامهریزی ها، تعاریف و اصطلاحات و همچنین روش کار مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفتند. سپس، فعالیتهای کلی تحقیقات مرتبط که برخی از نتایج آن در این مقاله ارائه شده اند، در قالب مراحل زیر تعیین و به ترتیب زیر انجام شد: ۱) بررسی ادبیات موضوع، ۲) بررسی قوانین و اسناد بالادستی، ۳) بررسی وضعیت موجود (تحقیقاتی و اجرایی)، ۴) بررسی مسائل و مشکلات، ۵) شناسایی چالشهای اصلی آب، ۶) شناسایی چالشهای فناوری مدیریت آب در حوضه، ۷) انجام تحلیل SWOT، ۸) تعیین اهداف، ۹) تعیین راهبردهای اصلی و ۱۰) تعیین اقدامات یا راهکارها.
یافتهها: بر این اساس، شش راهبرد اصلی مدیریت آب در مقیاس حوضه شناسایی شدند که به ترتیب اولویت عبارتند از: ۱) بهبود و توسعه روشها و فناوریهای مدیریت حوزه آبخیز به منظور تعادلبخشی به سفرههای آب زیرزمینی، ۲) توسعه و بهبود روشهای بهرهبرداری از آب در سطح حوضه، ۳) بهبود بهرهوری آب در سطح حوضه، ۴) توسعه فناوریهای مدیریت سیلاب، ۵) درک و مدلسازی فرآیندهای هیدرولوژیکی حوضه و ۶) بهبود کیفیت آب در سطح حوضه. برای عملیاتی کردن این راهبردها، در مجموع 30 راهکار/اقدام شناسایی و برای هر راهبرد اصلی، به طور جداگانه اولویتبندی شدند. سپس، شبکه علیّت بین آنها ترسیم شد. با استفاده از روش تحلیل SWOT، تحلیلهای لازم بر روی نقاط قوت-ضعف به عنوان عوامل داخلی و فرصتها-تهدیدها به عنوان عوامل خارجی مؤثر بر مدیریت آب حوضه انجام شدند. بر اساس نتایج، برای مدیریت آب در مقیاس حوضه از دیدگاه علم و فناوری، باید یک راهبرد کلی رقابتی (ST) انتخاب شود، یعنی حداکثر استفاده از عوامل داخلی برای جلوگیری از تهدیدات عمده ناشی از عوامل خارجی. بر اساس این راهبرد اصلی و حداکثر امتیاز عوامل داخلی و خارجی، گزینههای استراتژیک با اولویت زیاد انتخاب شدند که به عنوان مثال شامل موارد زیر هستند: 1) استفاده مناسب و بهینه از نیروهای متخصص در مجموعه مؤسسات، مراکز و واحدهای تحقیقاتی وابسته و تابعه سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (AREEO) برای بهبود بهره وری آب در مقیاس حوضه آبریز و ۲) بهرهگیری از ساختار سازمانی منسجم و اعضای هیات علمی متعدد سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (AREEO) برای جلوگیری از تصمیمگیریها و اقدامات سازمانهای غیررسمی و غیرمسئول متعدد در حوزه تحقیقات و فناوری در بخش کشاورزی و منابع طبیعی کشور.
نتیجهگیری: در کشورهای خشک و نیمهخشک مانند ایران که با کمبود شدید آب و بهرهوری پایین آب در کشاورزی و منابع طبیعی مواجه هستند، افزایش بهرهوری آب، استفاده از دانش و فناوریهای روز و داشتن برنامه علمی و فناوری برای حل بحران آب ضروری است. مسائل و مشکلات بخش آب کشور باید با رویکردی جامع و یکپارچه در مقیاس های مزرعه و حوضه آبریز بررسی شود. شش راهبرد اصلی برای توجه و رسیدگی به مسائل علم و فناوری در مقیاس حوضه آبریز شناسایی شدند که راهبرد با اولویت اول در این زمینه، بهبود و توسعه روشهاو فناوریهای مدیریت حوزه آبخیز بهمنظور تعادلبخشی به سفرههای آب زیرزمینی است. همچنین، اقدام ها و یا راهکارهای دارای بیشترین اولویت برای هریک از شش راهبرد اصلی شناسایی شده، به ترتیب در حوزه ها و مؤلفه های مرتبط با الگوهای بهینه مدیریت جامع منابع و مصارف آب، فناوری های سامانه های سطوح آبگیر باران، فناوری های کاهش تبخیر، فناوری های پایش و پیش آگاهی وقایع، بررسی اثرات تغییر اقلیم بر هیدرولوژی حوضه ها، و فناوری های پایش و ارزیابی آلودگی های منابع آب و خاک حوضه هستند. راهبردهای علم و فناوری آب در مقیاس حوضه با روش SWOT انجام شد. بر اساس تحلیل SWOT، باید یک استراتژی رقابتی برای رسیدگی به مسائل علم و فناوری در مقیاس حوضه انتخاب شود. بنابر این، سیستم باید از نقاط قوّت داخلی برای جلوگیری از تهدیدات عمده خارجی استفاده کند. تهدید اصلی در این زمینه، بهرهوری پایین آب در مقیاس حوضه آبریز است که میتوان با مجموعهای از نقاط قوّت، از جمله نقطه قوتی که بیشترین امتیاز را دارد، یعنی وجود نیروهای متخصص در مجموعه مؤسسات، مراکز و واحدهای تحقیقاتی وابسته و تابعه سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی (AREEO)، آن را برطرف کرد و بهرهوری آب حوضه را بهبود بخشید.
فهرست منابع
1. Aarabi, S.M. (2016). Textbook of strategic management. Summary of Book Entitle Strategic Management. Published by Office of Cultural Researches, SAMA Management Institute, ISBN 978-964-379-360-9, 132p. [In Persian]
2. Angus, J. F., Herwaarden, A., Howe, G. N., &, Van H.A. (1991). Productivity and break crop effects of winter-growing oilseeds. Animal Production Science, 31(5), 669-677. [DOI:10.1071/EA9910669]
3. Anonymous (2021). Evolving strategies for the water sector. Presidential Development Program, July 7, 2021. [In Persian]
4. Delavar, M, Morid, S, Morid, R., Farokhnia, A., Babaeiana. F., Srinivasanc, R., & Karimid, P. (2020). Basin-wide water accounting based on modified SWAT model and WA+ framework for better policy making. Journal of Hydrology, 585, 124762. [DOI:10.1016/j.jhydrol.2020.124762]
5. Eslami, R. A. & Rahimi, A. (2019). Policymaking and the water crisis in Iran. Quarterly Journal of Strategic and Macro Policies, 7(3), 411-434. [In Persian]
6. Ghafouri, M., Siadat, H., & Oweis, T. (2012). Integrated watershed management in the upper catchments of Karkheh River Basin of Iran. Research Report no. 12, ICARDA, 2012, Aleppo, Syria, x + 89 pp., ISBN: 92-9127-277-9.
7. Ghermezcheshmeh, B., Porhemmat, J., Heydari, N., Khaikhah Zarkesh, M, M, Kazemi, R., Sharifi, F., Abbasi, F., Ebrahimi. N. Gh, Godarzi, M., & Nikkami, D. (2019). Comprehensive plan of science and technology of water resources in watershed scale. Research report no. 56319, August 14, 2019, Soil Conservation and Watershed Management Research Institute, Tehran, Iran, 88 p. [In Persian]
8. Haghjou, M. R., Zandieh, S., & Ebrahim Nia, V. (2103). Framework of using SWOT tool in spatial planning based on strategic thought. Quarterly of Urban Planning Studies 1(3), 77-98. [In Persian]
9. Heydari, N. (2020). Science and technology issues, strategies, and approaches on efficient and sustainable use of water resources at field scale. Iran-Water Resources Research, 16(1), 197-211. [In Persian]
10. Heydari, N. (2014). Water productivity in agriculture: Challenges in concepts, terms and values. Irrigation and Drainage, 63, 222-28. [DOI:10.1002/ird.1816]
11. Heydari, N., Abbasi, F., & Ashrafi, Sh. (2009). Preparation and development of a strategic plan for improving agricultural water productivity
12. (WP) in Iran. Research Report no 88/65, April 9, 2009, Iranian Agricultural Engineering Research Institute, Karaj, Iran, 311 p. [In Persian]
13. Heydari N, Sepehri Sadeghian S (2023) Investigating and analyzing the rebound effect phenomenon of irrigation post modernization and necessary considerations. Iran-Water Resources Research, 19(4), 214-228. [In Persian]
14. Howell, T. A., Evtt, S. R., & Tolk, J. A. (2001). Irrigation systems and management to meet future food/fiber needs and to enhance water use efficiency. In proceedings of the INIFAP-ARS joint meeting; A Frame work for cooperation. Rio Bravo. Tamaulipas, Mexico and Weslaco, Texas, USA: 10-14.
15. Jafari Asl, J., Malek Mahmoudi, M., & Naserizadeh Qomsari, S. S. (2015). Review and determination of solutions for water resources management in Iran. International Conference on Research in Science and Technology. [In Persian]
16. Kamali, M., Azarnivand, H., Malekian, A., & Mosaffaei, J. (2023). Developing management solutions for Alolak watershed in the Qazvin province using the DPSIR approach. Journal of Watershed Management Research, 14(28), 148-162. doi:10.61186/jwmr.14.28.148. [In Persian] [DOI:10.61186/jwmr.14.28.148]
17. Keshavarz, A., Malekian, R., Najhandali, A., & Beiki, A, (2021). Collection of documents related to the national and strategic document for food security evolution; explaining the country's water situation. Deputy of Agricultural Education and Extension, Knowledge Network and Extension Media Office, Agricultural Education Publication, No. 8. [In Persian]
18. Kijne, J. W., Barker, R., & Molden, D. (2003). Water productivity in agriculture: Limits and opportunities for Improvement. Comprehensive Assessment of Water Management in Agriculture Series, International Water Management Institute (IWMI), No. 1, 352 p., ISBN: 0 85199 6698, Sri Lanka, Colombo. [DOI:10.1079/9780851996691.0000]
19. Madani, K. (2021). Water Resources Management: A solution to the current crisis in Iran. The 10th Iranian Civil Engineering Conference, Tehran Polytechnic University, Tehran, Iran. [In Persian]
20. Madani Larijani, K. (2005). Iran's water crisis; inducers, challenges and counter-measures.
21. Madani Larijani, K. (2014). Water management in Iran: what is causing the looming crisis? Journal of Environmental Studies and Sciences, 4, 315-328. [DOI:10.1007/s13412-014-0182-z]
22. Mirhashemi, M., Shahnazari, A, & Zarei Ghorkhodi, A. (2025). Integrated water resources management approach and tools needed to influence sustainable development. Journal of Watershed Management Research, 16(1), 143-156. doi:10.61186/jwmr.2024.1246. [In Persian] [DOI:10.61882/jwmr.2024.1246]
23. Murray-Rust, H., Droogers, P. & Heydari, N. (2004). Water for the future: Linking irrigation and water allocation in the Zayandeh Rud Basin, Iran. International Water Management Institute (IWMI), Sri Lanka, Colombo. [DOI:10.5337/2012.008]
24. Parsaeian, A. (2019) Strategic management. Translation Book, Published by Office of Cultural Researches, ISBN 964-6269-39, 686p. [In Persian]
25. Perry, C., & Steduto, P. (2017) Does improved irrigation technology save water? A review of the evidence. FAO, Food and Agriculture Organization of the United Nations, Cairo.
26. Porhemmat, J., Besharati Kalayeh, H., Heydari, N., Faiyaz, M., Nourouzi, A. A., Ghermez Cheshmeh, B., & Nikami, D. (2018) The science and technology comprehensive plan for sustainable development and utilizing of natural resources and water and soil. Research Report, Soil Conservation and Watershed Management Research Institute (SCWMRI), No. 55090, 70 p. [In Persian]
27. Seckler, D., Baker, R., & Amarasinghe, U. A. (1999). Water scarcity in the twenty-first century. International Journal of Water Resources Development, 15(1-2), 29-42. [DOI:10.1080/07900629948916]
28. Zargarpour, R., Hatami, H.R., Heydari, N., Zare, A., & Morsali, E. (2017). The role of science and technology in improving agricultural water productivity in Iran 2025. Quarterly Journal of Interdisciplinary Studies on Strategic Knowledge, 7(27), 103-132. [In Persian]
29. Zibaei, M. (2007). Factors affecting the continuation of the use of sprinkler irrigation systems in Fars Province, comparison of logistic regression and discriminant analysis. Journal of Agricultural Economics of Iran, 1(2), 183-194. [In Persian]
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
