بهار و تابستان                   برگشت به فهرست مقالات | برگشت به فهرست نسخه ها

XML English Abstract Print


دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری
چکیده:   (561 مشاهده)
چکیده مبسوط
مقدمه و هدف: رودخانه‌ها سیستم‌های پیچیده‌ای هستند که انواع فرآیندهای شیمیائی، بیولوژیکی و فیزیکی در آن‌ها اتفاق افتاده و تحت تأثیر عوامل و متغیرهای مختلف از نظر ابعاد، شکل، راستا و الگو در تغییر هستند. تغییراتی که در شرایط رودخانه‌ها رخ میدهد، تأثیرات فراوانی در اکوسیستم رودخانه بوجود می‌آورد. انجام هرگونه فعالیت در رودخانه‌ها مستلزم شناخت قواعد حاکم بر رودخانه و پیش بینی عکس‌العمل رودخانه نسبت به آن است تا از پیامدهای زیان‌بار مربوطه جلوگیری شود. شناخت فرآیندهای رودخانه‌‌ها با اندازه‌گیری پارامترهای هیدرولیکی در مقیاس واقعی معمولاً دشوار می‌باشد. از سوی دیگـر مدل‌سـازی انتقال رسوب نیز امری کاملاً پیچیده و مشکل می‌باشد، بدلیل اینکه اطلاعاتی که جهت پیش‌بینی تغییرات بسـتر به کار می‌رود، اساساً دارای عدم قطعیت بوده و تئوری‌های به کـار رفتـه نیـز تجربـی بـوده و حساسـیت شدیدی نسبت به دامنه وسیعی از متغیرهای فیزیکی از خود نشان می‌دهند. بالا بودن هزینه‌های مربوط به تجهیزات آزمایشگاهی و محدودیت استفاده از دستگاه‌های اندازه‌گیـری، از جملـه دلایلـی دیگراسـت کـه استفاده از روش‌های فیزیکی را محدود ساخته و باعـث سـوق یـافتن متخصصـان بـه سـمت مدل‌سـازی ریاضی و عددی برای شبیه‌سازی جریان داخل مجاری آبی شده است. تغییر مستمر جزو اصول حاکم بر هر رودخانه است، تغییر در شرایط جریان، تغییر و جابه‌جایی در سایر مشخصات هندسی رودخانه را نیز سبب می‌شود. با توجه به اینکه غالباً رودخانه‌ها در بسترهای آبرفتی خود درحال حرکت هستند، در اثر وجود تنش برشی درکف بستر، انواع مختلفی از شکل‌های بستر درکف رودخانه‌ها شکل گرفته است. اشکال شکل گرفته باعث می‌شود، قسمتی از جریان آب سطحی در رودخانه به محیط متخلخل زیرآن وارد شده و پس از اکسیژن‌رسانی و تغذیه جانداران کفزی دوباره به جریان آب سطحی باز می‌گردد. به این نوع از جریان‌ها که از اختلاط جریان‌سطحی و جریان زیرسطحی در محیط متخلخل زیر و اطراف رودخانه بوجود می‌آیند، جریان هایپریک گفته می‌شود. سیستم آب های‌سطحی، زیرسطحی، زیرزمینی و تبادلات بین آنها در سه سطح نقطه‌ای، بازه و حوزه آبریز می‌باشد. تنه‌های درخت افتاده در مسیر رودخانه‌ها از ساختارهای متداول در رودخانه‌ها هستند. یکی از عوامل ایجاد تبادل هایپریک، وجود گرادیان فشار در مرز جریان سطحی و محیط متخلخل است. گرادیان فشار در اثر عوامل مختلفی مانند موانع موجود در سر راه جریان و یا فرم‌های بستر بوجود می‌آید. بسته به بزرگی این عوامل، بر روی مقدار تبادل و عمق گستردگی هایپریک تأثیر خواهد گذاشت. اولین گام در شناخت پدیده هایپریک و کاربرد آن، بررسی تغییرات خصوصیات این منطقه شامل مقدار تبادل جریان، عمق و زمان ماندگاری است. بنابراین اهداف  تحقیق حاضر عبارتند از: بررسی اثر وجود موانع طبیعی ایجاد شده توسط تنه درختان بر مشخصه‌های هایپریک و تاثیر چیدمان موانع طبیعی ایجاد شده توسط تنه‌های درختان بر مشخصات هایپریک می‌باشد.
مواد و روش‌ها: تحقیق میدانی حاضر در فصل‌های تابستان و زمستان سال 1400 در رودخانه گرمابدشت گرگان جهت بررسی اثر تنه‌های درختان افتاده در مسیر رودخانه به‌عنوان مانع طبیعی جریان درحالت‌های مختلف ضخامت تنه درخت (ضخامت 30-60-90 سانتی‌متر) مورد بررسی قرار گرفت. رودخانه گرمابدشت بعنوان یکی از مهمترین منابع تامین کننده اب شرب شهر گرگان از دامنه‌های کوه بلند یزدکی در نقطه‌ای به فاصله 27 کیلومتری جنوب شرقی گرگان سرچشمه گرفته و در ادامه در جهت شمال جاری می‌شود. سپس از میان ارتفاعات بلند و به هم پیچیده می‌گذرد و وارد دشت های شرقی گرگان می‌شود. جهت انجام تحقیق حاضر، پیزومترهایی در بالادست و پایین‌دست تنه درختان تعبیه شده سپس با استفاده از مدل عددی در محیط نرم‌افزار کامسول، نسبت به شبیه سازی جریان هایپریک جهت برآورد میزان دبی تبادلی مورد ارزیابی قرار گرفت.
یافته‌ها: این مطالعه یافته‌های قانع‌کننده‌ای در مورد همبستگی بین داده‌های مشاهده‌ای پیزومتر و نتایج حاصل از شبیه‌سازی عددی را به دست آورد. بررسیها نشان داد، بین داده‌های مشاهداتی پیزومتر و نتایج شبیه‌سازی 91 درصد همبستگی وجود دارد. بر این اساس، دبی‌های تبادلی محاسباتی از مدل عددی مورد بررسی قرار گرفت. یافته‌ها نشان داد، میزان جریان مبادله شده در شرایط انسداد، بیشتر از شرایط بدون انسداد است. این مسئله نشان می‌دهدکه تنه درختان می‌تواند تأثیر قابل توجهی بردینامیک جریان هایپریک داشته باشند، پیامد مهم آن، تاثیر مستقیم بر اکوسیستمهای رودخانه‌ای  به ویژه در رابطه با حفظ پوشش گیاهی ساحلی و زیستگاه‌های آبی است. همچنین بررسی زمان ماندگاری خطوط جریان در سه حالت مانع‌دار نشان می‌دهد، افزایش مانع در مسیر جریان،  افزایش زمان ماندگاری را به همراه داشته است، زیرا با افزایش ارتفاع مانع، خطوط جریان عمیقتر شده و طول آن افزایش پیدا کرده است، از این رو زمان ماندگاری نیز افزایش پیدا کرده است.
نتیجه‌گیری: نتایج حاکی ازآن بود بیشترین مقدار دبی تعادلی در حالتی که ضخامت تنه درخت 30 سانتی‌متر در زمستان ‌می‌باشد، اتفاق می‌افتد. همچنین مقدار دبی تبادلی با ایجاد مانع، بیشتر از مقدار دبی تبادلی درحالت بدون مانع می‌باشد. مقدار دبی تعادلی در زمستان بیشتر از مقدار دبی تبادلی در تابستان می‌باشد. همچنین بررسی نفوذ خطوط جریان نشان می‌دهد، با افزایش ضخامت مانع، میزان نفوذ خطوط جریان افزایش یافته است. با توجه به گستردگی زمینه تحقیق، شایسته است تحقیقات بیشتری برای کشف فهم بیشتر از مکانیسم آن انجام گیرد.
متن کامل [PDF 1377 kb]   (96 دریافت)    
نوع مطالعه: پژوهشي | موضوع مقاله: حفاظت آب و خاک
دریافت: 1402/7/2 | ویرایش نهایی: 1402/10/1 | پذیرش: 1402/10/2

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.