دوره 17، شماره 1 - ( بهار و تابستان 1405 )
جلد 17 شماره 1 صفحات 196-180 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Hassan Tabar Shoraki D, Mousavi S R M, Vahabzadeh Kebria G, Roshun S H. (2026). Site Selection of Potential Hydro-tourism Areas in the Babolrood Watershed. J Watershed Manage Res. 17(1), 180-196. doi:10.61882/jwmr.2026.1316
URL: http://jwmr.sanru.ac.ir/article-1-1316-fa.html
URL: http://jwmr.sanru.ac.ir/article-1-1316-fa.html
حسن تبار شورکی دانیال، موسوی سیدرمضان، وهاب زاده کبریا قربان، روشان سیدحسین.(1405). مکانیابی مناطق مستعد گردشگری آبی در حوضه بابلرود پژوهشنامه مديريت حوزه آبخيز 17 (1) :196-180 10.61882/jwmr.2026.1316
1- گروه مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری، ایران
چکیده: (334 مشاهده)
چکیده مبسوط
مقدمه و هدف: امروزه گردشگری به عنوان یکی از مهمترین فعالیتهای اقتصادی در جهان شناخته میشود. توسعه این صنعت مزایای اقتصادی فراوانی برای جوامع انسانی به همراه دارد و به عنوان یکی از اصلیترین و مهمترین منابع درآمد، اشتغالزایی و بهبود زیرساختهای اجتماعی و فرهنگی در دنیای نوین محسوب میشود. هیدروتوریسم یا گردشگری آبی یکی از اشکال پایدار گردشگری است که بر منابع آبی و اجزا وابسته به آن تمرکز دارد. هدف اصلی این مقاله مکانیابی هیدروژئومورفوسایتها در حوضه آبخیز بابلرود با روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) و ارزیابی آنها با استفاده از روشهای پریرا و رینارد است. با توجه به وجود منابع آبی مختلف از جمله دریای خزر (انتهای حوضه)، دریاچه سدها، رودخانهها، چشمهها، آبشارها و آببندانها در حوضه آبخیز بابلرود پتانسیل بالایی در توسعه گردشگری آبی دارا است. بنا بر این، شناسایی مکانهای مناسب جهت احداث هیدروژئومورفوسایتها و توسعه صنعت گردشگری آبی در این حوضه جهت توسعه اقتصادی و استفاده بهینه از منابع ضروری به نظر میرسد.
مواد و روشها: حوضه آبخیز بابل رود در شهرستانهای بابل، بابلسر و سوادکوه در استان مازندران و در طولهای جغرافیایی "52 '25 °52 تا "03 '55 °52 و عرضهای جغرافیایی "06 '00 °36 تا "05 '43 °36 واقع شده است. به منظور مکانیابی هیدروژئومورفوسایتها در حوضه مورد مطالعه ابتدا پرسش نامهای طراحی و بین مردم محلی، گردشگران و کارشناسان گردشگری توزیع شد. سپس مهم ترین شاخصهای اصلی در مکانیابی هیدروژئومورفوسایتها شامل شاخصهای طبیعی (طبقات ارتفاعی، مقدار و جهت شیب)، هیدرولوژی و منابع آب (پهنههای آبی بر اساس شاخص آبی NDWI، فاصله از آبراهه اصلی، فاصله از آبشار و فاصله از چشمه)، اقلیمی و محیطی (بارش و کاربری اراضی)، اجتماعی (فاصله از مراکز جمعیتی و فاصله از مراکز امنیتی) و شاخصهای زیرساختی (فاصله از جاده، فاصله از مراکز رفاهی و فاصله از مراکز درمانی) انتخاب شدند. بعد از تهیه کلیه عوامل مؤثر در مکانیابی و تعریف گزینههای آنها بر اساس جدول مقایسات زوجی و بر اساس نظر کارشناسان، خبرگان و استادان دانشگاه، وزندهی به این عوامل در نرم افزار Expert Choice 11 انجام شد. با به دست آوردن وزن هرکدام از عوامل مؤثر و گزینههای آنها اقدام به تهیه لایه برداری تمامی عوامل بر اساس وزن به دست آمده آنها شد و در نهایت بر این اساس تبدیل به رستر شدند. سرانجام با استفاده از ماشین حساب رستری در ArcGIS 10.8 با اعمال حاصل جمع همه عوامل نقشه نهایی مکانیابی هیدروژئومورفوسایتها در حوضه به دست آمد. سپس، به منظور قابلیتسنجی سایتهای نهایی از روشهای پریرا و رینارد بهره گرفته شد. دادههای دو روش مذکور نیز با طراحی پرسشنامه مطابق با اهداف این مدلها جمعآوری گردیدند.
یافتهها: با بررسی وزن پارامترها میتوان به اهمیت نسبی هر معیار در فرآیند مکانیابی پی برد. نتایج بیانگر این است که معیار NDWI (شاخص نرمال شده تفاوت آب) با وزن 0/115 بیشترین اهمیت را در بین معیارها دارد، که نشاندهنده نقش کلیدی این شاخص در شناسایی مناطق دارای پتانسیل آبی است. فاصله از چشمه (0/115) و فاصله از آبراهه اصلی (0/790) نیز از معیارهای با اهمیت بالا هستند که نشاندهنده اهمیت دسترسی به منابع آب در مکانیابی هیدروژئومورفوسایتها است. در مقابل، معیارهایی مانند شیب (0/037) و طبقات ارتفاعی (0/042) وزن کمتری دارند و اهمیت کمتری در مقایسه با سایر معیارها دارند. وزن گزینهها نشان میدهد که کدام دسته از هر معیار، بهترین گزینه برای مکانیابی هیدروژئومورفوسایت است. بنا بر این، معیار فاصله از آبراهه اصلی، گزینه A با وزن 0/347 بیشترین اهمیت را دارد، که احتمالاً نشاندهنده این است که هیدروژئومورفوسایتهای نزدیک به آبراهههای اصلی، از نظر دسترسی به آب و پتانسیل گردشگری، مناسبتر هستند. در معیار NDWI نیز گزینه A با وزن 0/343 بیشترین اهمیت را دارد، که نشان میدهد مناطقی با مقادیر بالاتر NDWI (مناطق با پوشش آبی بیشتر) برای توسعه گردشگری آبی مناسبتر هستند. نتایج حاصل از ارزیابی روشهای پریرا و رینارد نشان می دهند که دریاچه سد البرز، دریای خزر و جنگلهای هیرکانی به دلیل بالا بودن عیار مدیریتی و مناسب بودن نسبی نسبت به سایر پدیدهها دارای بیشترین امتیاز هستند. نزدیک بودن هرکدام از این پدیدهها به مناطق مستعد پیشبینی شده توسط روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) نشانگر قابلیت بالای آنها جهت احداث هیدروژئومورفوسایتها است.
نتیجهگیری: نتایج نشان می دهند که در فرآیند مکانیابی هیدروژئومورفوسایتها، معیارهایی مانند NDWI، فاصله از چشمه و فاصله از آبراهه اصلی از اهمیت بالایی برخوردارند و مناطقی با پوشش آبی بیشتر و دسترسی آسان به منابع آب، پتانسیل بالاتری برای توسعه گردشگری آبی دارند. با این حال، لازم است تا تمامی معیارها و گزینهها به طور همزمان در نظر گرفته شوند.
مقدمه و هدف: امروزه گردشگری به عنوان یکی از مهمترین فعالیتهای اقتصادی در جهان شناخته میشود. توسعه این صنعت مزایای اقتصادی فراوانی برای جوامع انسانی به همراه دارد و به عنوان یکی از اصلیترین و مهمترین منابع درآمد، اشتغالزایی و بهبود زیرساختهای اجتماعی و فرهنگی در دنیای نوین محسوب میشود. هیدروتوریسم یا گردشگری آبی یکی از اشکال پایدار گردشگری است که بر منابع آبی و اجزا وابسته به آن تمرکز دارد. هدف اصلی این مقاله مکانیابی هیدروژئومورفوسایتها در حوضه آبخیز بابلرود با روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) و ارزیابی آنها با استفاده از روشهای پریرا و رینارد است. با توجه به وجود منابع آبی مختلف از جمله دریای خزر (انتهای حوضه)، دریاچه سدها، رودخانهها، چشمهها، آبشارها و آببندانها در حوضه آبخیز بابلرود پتانسیل بالایی در توسعه گردشگری آبی دارا است. بنا بر این، شناسایی مکانهای مناسب جهت احداث هیدروژئومورفوسایتها و توسعه صنعت گردشگری آبی در این حوضه جهت توسعه اقتصادی و استفاده بهینه از منابع ضروری به نظر میرسد.
مواد و روشها: حوضه آبخیز بابل رود در شهرستانهای بابل، بابلسر و سوادکوه در استان مازندران و در طولهای جغرافیایی "52 '25 °52 تا "03 '55 °52 و عرضهای جغرافیایی "06 '00 °36 تا "05 '43 °36 واقع شده است. به منظور مکانیابی هیدروژئومورفوسایتها در حوضه مورد مطالعه ابتدا پرسش نامهای طراحی و بین مردم محلی، گردشگران و کارشناسان گردشگری توزیع شد. سپس مهم ترین شاخصهای اصلی در مکانیابی هیدروژئومورفوسایتها شامل شاخصهای طبیعی (طبقات ارتفاعی، مقدار و جهت شیب)، هیدرولوژی و منابع آب (پهنههای آبی بر اساس شاخص آبی NDWI، فاصله از آبراهه اصلی، فاصله از آبشار و فاصله از چشمه)، اقلیمی و محیطی (بارش و کاربری اراضی)، اجتماعی (فاصله از مراکز جمعیتی و فاصله از مراکز امنیتی) و شاخصهای زیرساختی (فاصله از جاده، فاصله از مراکز رفاهی و فاصله از مراکز درمانی) انتخاب شدند. بعد از تهیه کلیه عوامل مؤثر در مکانیابی و تعریف گزینههای آنها بر اساس جدول مقایسات زوجی و بر اساس نظر کارشناسان، خبرگان و استادان دانشگاه، وزندهی به این عوامل در نرم افزار Expert Choice 11 انجام شد. با به دست آوردن وزن هرکدام از عوامل مؤثر و گزینههای آنها اقدام به تهیه لایه برداری تمامی عوامل بر اساس وزن به دست آمده آنها شد و در نهایت بر این اساس تبدیل به رستر شدند. سرانجام با استفاده از ماشین حساب رستری در ArcGIS 10.8 با اعمال حاصل جمع همه عوامل نقشه نهایی مکانیابی هیدروژئومورفوسایتها در حوضه به دست آمد. سپس، به منظور قابلیتسنجی سایتهای نهایی از روشهای پریرا و رینارد بهره گرفته شد. دادههای دو روش مذکور نیز با طراحی پرسشنامه مطابق با اهداف این مدلها جمعآوری گردیدند.
یافتهها: با بررسی وزن پارامترها میتوان به اهمیت نسبی هر معیار در فرآیند مکانیابی پی برد. نتایج بیانگر این است که معیار NDWI (شاخص نرمال شده تفاوت آب) با وزن 0/115 بیشترین اهمیت را در بین معیارها دارد، که نشاندهنده نقش کلیدی این شاخص در شناسایی مناطق دارای پتانسیل آبی است. فاصله از چشمه (0/115) و فاصله از آبراهه اصلی (0/790) نیز از معیارهای با اهمیت بالا هستند که نشاندهنده اهمیت دسترسی به منابع آب در مکانیابی هیدروژئومورفوسایتها است. در مقابل، معیارهایی مانند شیب (0/037) و طبقات ارتفاعی (0/042) وزن کمتری دارند و اهمیت کمتری در مقایسه با سایر معیارها دارند. وزن گزینهها نشان میدهد که کدام دسته از هر معیار، بهترین گزینه برای مکانیابی هیدروژئومورفوسایت است. بنا بر این، معیار فاصله از آبراهه اصلی، گزینه A با وزن 0/347 بیشترین اهمیت را دارد، که احتمالاً نشاندهنده این است که هیدروژئومورفوسایتهای نزدیک به آبراهههای اصلی، از نظر دسترسی به آب و پتانسیل گردشگری، مناسبتر هستند. در معیار NDWI نیز گزینه A با وزن 0/343 بیشترین اهمیت را دارد، که نشان میدهد مناطقی با مقادیر بالاتر NDWI (مناطق با پوشش آبی بیشتر) برای توسعه گردشگری آبی مناسبتر هستند. نتایج حاصل از ارزیابی روشهای پریرا و رینارد نشان می دهند که دریاچه سد البرز، دریای خزر و جنگلهای هیرکانی به دلیل بالا بودن عیار مدیریتی و مناسب بودن نسبی نسبت به سایر پدیدهها دارای بیشترین امتیاز هستند. نزدیک بودن هرکدام از این پدیدهها به مناطق مستعد پیشبینی شده توسط روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) نشانگر قابلیت بالای آنها جهت احداث هیدروژئومورفوسایتها است.
نتیجهگیری: نتایج نشان می دهند که در فرآیند مکانیابی هیدروژئومورفوسایتها، معیارهایی مانند NDWI، فاصله از چشمه و فاصله از آبراهه اصلی از اهمیت بالایی برخوردارند و مناطقی با پوشش آبی بیشتر و دسترسی آسان به منابع آب، پتانسیل بالاتری برای توسعه گردشگری آبی دارند. با این حال، لازم است تا تمامی معیارها و گزینهها به طور همزمان در نظر گرفته شوند.
فهرست منابع
1. Arbabi Sabzevari, A. (2022). Assessment and Prioritizing of Water Geotourism Spaces with Emphasis on Urban Management (A Case Study of Damavand Region). Environmental Based Territorial Planning (Amayesh), 14(55), 191-212. https://sid.ir/paper/958669/en
2. Bayih, B. E., & Singh, A. (2020). Modeling domestic tourism: motivations, satisfaction and tourist behavioral intentions. Heliyon, 6(9). [DOI:10.1016/j.heliyon.2020.e04839]
3. Butler, G., Szili, G., & Huang, H. (2022). Cultural heritage tourism development in Panyu District, Guangzhou: community perspectives on pride and preservation, and concerns for the future. Journal of Heritage Tourism, 17(1), 56-73. [DOI:10.1080/1743873X.2021.1881524]
4. Christou, P., & Sharpley, R. (2019). Philoxenia offered to tourists? A rural tourism perspective. Tourism Management, 72, 39-51. [DOI:10.1016/j.tourman.2018.11.007]
5. Corne, A., & Peypoch, N. (2020). On the determinants of tourism performance. Annals of Tourism Research, 85, 103057. [DOI:10.1016/j.annals.2020.103057]
6. Ghodsipour, H. (2009). Analytical Hierarchy Process (AHP). Amirkabir University. [In Persian]
7. Hasan, M. M., Talha, M., Akter, M. M., Ferdous, M. T., Mojumder, P., Roy, S. K., & Nasher, N. R. (2025). Assessing the performance of machine learning and analytical hierarchy process (AHP) models for rainwater harvesting potential zone identification in hilly region, Bangladesh. Journal of Asian Earth Sciences: X, 13, 100189. [DOI:10.1016/j.jaesx.2024.100189]
8. Hassan Tabar, D., Mousavi, S.R., Vahabzadeh Kebria, Gh., & Abtahi, S.H. (2022). Assessing Hydrotourism Capability Using Satellite Images and the Prolong-Cochin Method (Case Study: Tajan River, Mazandaran, Iran). Second National Conference on Environmental Changes Using Remote Sensing and GIS Technology, Sari [In Persian]
9. Hossein Zadeh, M. M., Bahrami, S., & Ghanbari, M. (2026). Evaluating the potential capability of tourism of Gilvan region with emphasis on river tourism (case sudy: Ghezel-Ozan River, Zanjan and Ghazvin). Journal of Geography and Planning, 29(94), 272-260.
10. Karami, O., Hosseini Nasr, S. M., Jalilvand, H., & Miryaghubzadeh, M. (2011). Study and Evaluation of Spatial and Ecological Capabilities in Babolrood Basin using Geographic Information System (GIS). Town and Country Planning, 3(5), 51-70.
11. Kürüm Varolgüneş, F., Doğan, E., & del Río-Rama, M. D. L. C. (2025). A strategic approach to the development of sustainable rural tourism using the A'WOT-TOWS method: an example from the hydroelectric power plant (HPP) in Turkey. Quality & Quantity, 1-24. [DOI:10.1007/s11135-025-02063-4]
12. Mirkatouli, J., Zangiabadi, Z., Aflaki, Z., & Mousazadeh, H. (2016). Assessment of geological heritage in Badab Surt Geopark Springs with Pereira and Reynard Methods (Erusr rural- sari Region). Regional Planning, 6(21), 205-220.
13. Newsome, D., & Ladd, P. (2022). The dimensions of geotourism with a spotlight on geodiversity in a subdued landscape. International Journal of Geoheritage and Parks, 10(3), 351-366. [DOI:10.1016/j.ijgeop.2022.06.001]
14. Pereira, P., Pereira, D., & Caetano Alves, M. I. (2007). Geomorphosite assessment in Montesinho natural park (Portugal). Geographica Helvetica, 62(3), 159-168. [DOI:10.5194/gh-62-159-2007]
15. Reynard, E., Fontana, G., Kozlik, L., & Scapozza, C. (2007). A method for assessing" scientific" and" additional values" of geomorphosites. Geographica Helvetica, 62(3), 148-158. [DOI:10.5194/gh-62-148-2007]
16. Salati, S., Vasigh, B., & Dinarvand, A. (2020). Locating Shush River Tourism Center Using TOPSIS Decision Model (Case Study: Dez, Karkheh and Shawour Rivers). Geography and Territorial Spatial Arrangement, 10(36), 55-72. [In Persian]
17. Tomej, K., & Xiang, Z. (2020). Affordances for tourism service design. Annals of Tourism Research, 85, 103029. [DOI:10.1016/j.annals.2020.103029]
18. Tu, J., & Zhang, D. (2020). Does tourism promote economic growth in Chinese ethnic minority areas? A nonlinear perspective. Journal of Destination Marketing & Management, 18, 100473. [DOI:10.1016/j.jdmm.2020.100473]
19. Velu, N., & Anuradha, A. (2025). The analytical hierarchical process (AHP) approach to study the tourist choice behavior in rural southern India: Promoting responsible tourism practices. Multidisciplinary Reviews, 8(1), 2025032-2025032. [DOI:10.31893/multirev.2025032]
20. Zeini Vand, Y., & Moosavi Nadoshan, S. M. (2023). Organizing the spatial space of the urban rivers' margin of tourism development (case study of Poldokhtar city). Applied Researches in Geographical Sciences, 23(68), 43-60.
21. Zhang, Z., Qi, J., Wang, Q., Wang, S., & Hu, F. (2025). Analysis and forecast of the coupled development level of socioeconomy ecological environment and tourism in China's Yellow River Basin. Scientific Reports, 15(1), 5446. [DOI:10.1038/s41598-025-88875-8]
22. Zvaigzne, A., Litavniece, L., Kodors, S., & Jurkane, K. (2025). Negative impacts of artificial intelligence technologies on the tourism industry. Worldwide Hospitality and Tourism Themes, 17(1), 22-34. [DOI:10.1108/WHATT-12-2024-0299]
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
